Mapa kleszczy w Europie: gdzie ryzyko boreliozy jest dziś najwyższe

Niektóre regiony to wyraźne „gorące punkty”.

Przez dwa lata badacze zbierali kleszcze, które właśnie wgryzły się w ludzi, a nie te znalezione przypadkiem w zaroślach. Taki sposób pracy daje dużo bardziej realny obraz ryzyka zakażenia boreliozą i innymi chorobami odkleszczowymi – i mocno koryguje dotychczasowe wyobrażenia o tym, gdzie jest naprawdę niebezpiecznie.

Przełomowe podejście: kleszcze prosto z ludzkiej skóry

Badanie, na którym opiera się nowa mapa ryzyka, przeprowadzono w latach 2017–2019 w ramach dużego programu nauki obywatelskiej. Wzięło w nim udział ok. 26 tysięcy ochotników z całej Francji, którzy po ukąszeniu wysyłali kleszcze pocztą do laboratorium.

Do analizy trafiło 2009 takich kleszczy. To nie była przypadkowa próba zebrana „na prześcieradło” z łąki czy lasu, tylko pasożyty, które w realnych warunkach dopiero co żerowały na człowieku. Dla epidemiologów to ogromna różnica, bo pozwala policzyć faktyczne zagrożenie w momencie kontaktu człowieka z kleszczem.

Około 94% przebadanych kleszczy należało do gatunku Ixodes ricinus – tego samego, który powszechnie występuje też w Polsce i odpowiada za przenoszenie bakterii boreliozy.

Taki sposób zbierania próbek pokazuje nie tylko, gdzie kleszczy jest dużo, ale przede wszystkim, gdzie ludzie realnie narażają się na ukąszenia przez osobniki zakażone.

Jedna na sześć badanych sztuk z bakterią boreliozy

Z ogólnego wyniku badania wynika, że 15,4% kleszczy zawierało co najmniej jedną bakterię z rodzaju Borrelia – czyli przynajmniej jedną z odmian odpowiedzialnych za boreliozę. Statystycznie to mniej więcej jeden zakażony osobnik na sześć.

Ten uśredniony procent brzmi groźnie, ale sam w sobie niewiele mówi. Kluczowe są różnice między regionami. W niektórych częściach Francji udział zakażonych kleszczy sięga poziomów znacznie wyższych niż średnia, w innych jest zdecydowanie niższy. To oznacza, że mapa ryzyka nie pokrywa się idealnie z mapą lasów czy terenów zielonych.

Różne regiony, różne odmiany boreliozy

Badacze sprawdzili też, jakie konkretnie odmiany bakterii krążą w danych częściach kraju. To ważne, bo różne gatunki Borrelia mogą prowadzić do różnych objawów – od klasycznego rumienia wędrującego i dolegliwości stawowych po zmiany neurologiczne.

• w jednym z północnych regionów dominowała Borrelia garinii, częściej łączona z objawami neurologicznymi,
• w rejonie stołecznym przewagę miała Borrelia afzelii, częściej powiązana z przewlekłymi zmianami skórnymi i stawowymi,
• łącznie w próbkach wykryto aż 15 różnych gatunków Borrelia, z czego trzy odpowiadały za większość zakażeń u ludzi.

Tak duże zróżnicowanie wskazuje, że lokalne środowisko – w tym dzikie zwierzęta będące naturalnym „magazynem” bakterii – ma ogromny wpływ na to, jakie infekcje dominują w danym miejscu.

Nie tylko borelioza: co czwarty kleszcz z innym patogenem

Analiza nie ograniczyła się do samej boreliozy. Naukowcy szukali w kleszczach całego pakietu patogenów, które mogą interesować lekarzy: bakterii, pierwotniaków czy wirusów odpowiedzialnych za choroby odkleszczowe.

Aż 27% przebadanych kleszczy przenosiło przynajmniej jeden drobnoustrój chorobotwórczy – nie zawsze była to borelioza.

W części próbek znaleziono więcej niż jeden patogen naraz. Co to oznacza w praktyce?

Szczególnie niepokojące okazały się wyniki badań larw. Tradycyjnie przyjmuje się, że największe zagrożenie stanowią nimfy i osobniki dorosłe, bo larwy nie zdążyły jeszcze się najeść na zakażonym gospodarzu. Tymczasem w części próbek wykryto zakażone już na tym wczesnym etapie, co sugeruje możliwość przenoszenia patogenu z samicy na kolejne pokolenie.

Jak nowa mapa zmienia podejście do profilaktyki

Precyzyjne dane o tym, gdzie częściej trafiają się zakażone kleszcze i jakie patogeny w nich dominują, pozwalają inaczej planować działania zdrowia publicznego. Zamiast ogólnych komunikatów, można kierować ostrzeżenia i zalecenia do konkretnych regionów – takich, gdzie analiza wskazuje na wyraźnie zwiększone ryzyko.

Lekarz przyjmujący pacjenta po ukąszeniu kleszcza może inaczej ocenić zagrożenie, znając aktualną sytuację epidemiologiczną w danym powiecie czy regionie.

Program, z którego pochodzą wyniki, stworzył swego rodzaju „tiquotekę” – ogromne archiwum kleszczy, które wciąż rośnie dzięki przesyłkom od mieszkańców. Każdy nowy okaz z dokładnie opisaną lokalizacją zamieszkania i miejscem ukąszenia poprawia rozdzielczość mapy. Celem jest w praktyce dojście do poziomu gmin, tak by można było precyzyjnie wskazać lokalne ogniska zwiększonego ryzyka.

Co z tego wynika dla polskiego czytelnika

Choć opisane badanie dotyczy Francji, jego wnioski wykraczają poza granice jednego kraju. Ixodes ricinus to ten sam gatunek kleszcza, który dominuje również w Polsce i dużej części Europy Środkowej. To sugeruje, że podobne zróżnicowanie regionalne może istnieć także w naszym otoczeniu – tylko jeszcze nie mamy tak dokładnych danych.

Model nauki obywatelskiej, w którym mieszkańcy wysyłają kleszcze do analizy, mógłby sprawdzić się również nad Wisłą. Taka baza realnych ukąszeń bardzo pomogłaby w dopasowaniu zaleceń do konkretnych regionów turystycznych, leśnych czy podmiejskich.

Jak bezpieczniej korzystać z lasu i parku

Sezon na kleszcze praktycznie wydłuża się z roku na rok – łagodne zimy i długi okres dodatnich temperatur sprzyjają ich aktywności. Nowe dane o rozkładzie zakażonych osobników nie mają zachęcać do rezygnacji ze spacerów, tylko do lepszego przygotowania.

Proste zasady, które realnie zmniejszają ryzyko:

• długie spodnie i skarpety zakrywające kostki podczas spaceru po łące czy lesie,
• jasne ubrania, na których łatwiej zauważyć pełzającego kleszcza,
• używanie repelentów przeznaczonych do ochrony przed kleszczami, stosowanych zgodnie z instrukcją,
• dokładne obejrzenie ciała po powrocie do domu, zwłaszcza zgięć kolan, pachwin, okolic pach, linii bielizny,
• szybkie usunięcie wkłutego kleszcza cienką pęsetą, bez smarowania tłuszczem czy spirytusem.

Nowe badanie pokazuje też, że samo pytanie „czy w tym lesie są kleszcze” to za mało. Ważniejsze staje się pytanie: „jakie jest prawdopodobieństwo, że napotkany kleszcz przenosi boreliozę lub inną chorobę?”. Na te właśnie wątpliwości zaczynają odpowiadać szczegółowe mapy ryzyka.

Dlaczego wiedza o lokalnych „gorących punktach” jest tak cenna

Dla samorządów i służb zdrowia dokładna kartografia kleszczy to narzędzie do planowania działań: od ustawiania tablic informacyjnych przy szlakach, przez kampanie edukacyjne w regionach turystycznych, po szkolenia lekarzy rodzinnych z danej okolicy. Kiedy wiadomo, że w danym rejonie częściej występują kleszcze niosące określoną odmianę Borrelia, łatwiej powiązać nietypowe objawy pacjenta z potencjalną infekcją.

Z kolei dla zwykłych użytkowników lasów i parków taka wiedza zmienia postrzeganie ryzyka. Zamiast traktować boreliozę jako abstrakcyjne zagrożenie „gdzieś tam”, można dokładniej zrozumieć, jakie realne ryzyko wiąże się z weekendowym wypadem w konkretne miejsce. Nie chodzi o straszenie, tylko o to, żeby decyzja o założeniu długich spodni czy wzięciu repelentu była świadoma i oparta na aktualnych danych, a nie ogólnych hasłach sprzed lat.