Kraby mielą plastik na pył. Ten pył może trafić na nasz talerz

Mangrowe lasy w kolumbijskim golfe Urabá wyglądają jak z filmu katastroficznego: błoto, śmieci i wszechobecny plastik.

W tym chaosie pracują małe kraby, które – jak się okazało – robią z tym plastikiem coś bardzo niepokojącego.

Nowe badania pokazują, że kraby żyjące w takich zanieczyszczonych strefach przybrzeżnych nie tylko połykają mikroplastik, ale zmieniają go w jeszcze drobniejszy pył. I ten plastikowy „proszek” może szybko przedostać się do owoców morza, które lądują w naszej kuchni.

Od mikroplastiku do nanoplastiku: co odkryli naukowcy

Zespół badaczy z Kolumbii i Wielkiej Brytanii przyjrzał się krabom z gatunku Minuca vocator, potocznie nazywanym krabem skrzypkiem. Żyją one w miejskich namorzynach w okolicach portowego miasta Turbo, jednej z najmocniej zaśmieconych stref przybrzeżnych na świecie.

Przeczytaj również: Nowy zakaz w godzinach 11–16: okna mają zostać zamknięte

Kraby te całe dnie przekopują błotnisty osad. Filtrują go, żeby wyłapać resztki materii organicznej. Przy okazji wciągają do pyska to, co utkwiło w mule – w tym drobne fragmenty plastiku. Naukowcy chcieli sprawdzić, co dokładnie dzieje się z tym plastikiem w ich organizmach.

W krabach znaleziono kilkanaście razy więcej cząstek plastiku niż w otaczającym je osadzie, a część z nich była już rozdrobiona do rozmiaru nanoplastiku.

Eksperyment był prosty, ale dobrze zaplanowany. W wybranych fragmentach namorzyn rozsypano maleńkie, fluorescencyjne kulki z polietylenu – tworzywa powszechnie używanego do produkcji foliówek i opakowań. Następnie przez 66 dni obserwowano, jak kraby korzystają z tak „doprawionej” pożywki, po czym zebrano osad i 95 osobników do analizy laboratoryjnej.

Przeczytaj również: Onkolodzy mówią wprost: jak naprawdę działa chemia na organizm

Jak krab zmienia plastik w drobny pył

Badanie wykazało, że każdy krab zgromadził w ciele średnio kilkadziesiąt fluorescencyjnych cząstek. Ich stężenie było około 13 razy wyższe niż w mule, przez który się przekopywały. Najwięcej plastiku znajdowano w jelicie tylnym, hepatopancreas (narząd odpowiedzialny m.in. za trawienie) oraz w skrzelach.

Najciekawsze – i najbardziej niepokojące – było coś innego. Około 15 procent wychwyconych cząstek nie miało już rozmiaru mikroplastiku, tylko zmieniło się w jeszcze mniejsze fragmenty. W części przypadków naukowcy mówili już o skali nanoplastiku, czyli cząstek tak drobnych, że mogą przenikać przez błony komórkowe.

Przeczytaj również: Bieganie bez cierpienia: dlaczego mit „musi boleć” rujnuje formę

Układ pokarmowy kraba działa jak miniaturowy młyn: żuwaczki rozdrabniają plastik mechanicznie, a dalsze fragmentowanie zachodzi w żołądku i pod wpływem mikroorganizmów.

Badacze opisują, że w tym „młynie” biorą udział trzy elementy:

• Silne żuwaczki – krab ściera plastik razem z ziarenkami piasku i resztkami pokarmu.
• Mięśnie żołądka – wewnętrzny „kamienny żołądek” rozciera wszystko niczym moździerz.
• Bakterie jelitowe – mogą osłabiać strukturę tworzywa i ułatwiać dalsze rozpadanie.

W efekcie część połkniętego mikroplastiku nie wraca do środowiska w tej samej formie. Z organizmu kraba wydostają się jeszcze drobniejsze odłamki, które z powrotem trafiają do osadu. Badacze szacują, że taki „recykling” tworzyw w wersji ekstremalnie rozdrobnionej może zachodzić w ciągu zaledwie dwóch tygodni.

Dlaczego sam mikroplastik już nie wystarcza, by opisać problem

Do tej pory większość uwagi skupiała się na mikroplastiku, czyli cząstkach mniejszych niż 5 milimetrów. Tymczasem nanoplastik – wielokrotnie drobniejszy – zachowuje się zupełnie inaczej. Może łatwiej unosić się w wodzie, przedostawać się do tkanek, a nawet wchodzić do komórek.

Kraby z namorzyn nie są jedynymi organizmami, które tak „pracują” z tworzywami. Coraz więcej doniesień sugeruje, że różne zwierzęta morskie, od dżdżownic morskich po małe ryby denne, mogą mechanicznie mielić plastik i przyspieszać jego przemianę w pył. Ta praca nie usuwa problemu z ekosystemu – tylko zmienia jego skalę i charakter.

Z plastikowego błota do owoców morza

Kraby skrzypki żyją w strefach, które pełnią rolę przedszkola dla wielu gatunków ryb i skorupiaków. Namorzyny to naturalna tarcza ochronna dla młodych osobników, między innymi tych, które później trafiają na rynek jako popularne owoce morza.

Nanoplastik, który krąży między osadem, krabami i innymi małymi zwierzętami, może wędrować dalej po łańcuchu pokarmowym. Zjadają go ryby i krewetki, potem większe drapieżniki, aż w końcu część z tych organizmów ląduje na naszych talerzach.

Szacunki przytaczane przez organizacje ekologiczne mówią, że dorosły człowiek może przyjmować tygodniowo nawet ok. 5 gramów plastiku – to tyle, ile waży przeciętna karta płatnicza.

Część tego „dodatku” pochodzi z wody pitnej i opakowań, część z powietrza, którym oddychamy, a część właśnie z produktów morza. Do tej pory skupiano się głównie na większych drobinach. Nanoplastik trudniej wykryć, ale może być bardziej kłopotliwy z punktu widzenia zdrowia, bo łatwiej przedostaje się do narządów.

Co to oznacza dla osób jedzących ryby i owoce morza

Naukowcy nie mają jeszcze pełnej wiedzy, jak długoterminowo działa na nas nanoplastik. Wstępne dane sugerują kilka potencjalnych zagrożeń:

Lekarze i toksykolodzy podkreślają, że nie chodzi o panikę i całkowitą rezygnację z jedzenia ryb. Wiele gatunków wciąż pozostaje wartościowym elementem diety. Coraz wyraźniej widać natomiast, że problem plastiku nie kończy się na butelce wyrzuconej na plaży – jego echo słychać później także w medycynie i dietetyce.

Namorzyny jako lustro naszych śmieci

Badania z Kolumbii pokazują też coś szerszego: namorzyny są jak zwierciadło pokazujące skalę naszego śmiecenia. To obszary, w których zbiera się to, co rzeki wyniosą z miast i pól. Gdy trafia tam plastik, zostaje uwięziony między korzeniami, a żyjące tam organizmy muszą sobie z nim radzić na własny sposób.

Kraby skrzypki nie „niszczą” plastiku z intencją oczyszczania środowiska. Po prostu jedzą to, co znajduje się w błocie. W niezamierzony sposób zmieniają mikroplastik w coś jeszcze drobniejszego i trudniejszego do kontrolowania. Z perspektywy ekosystemu oznacza to, że plastik nie tylko trwa setki lat, ale też krąży w coraz bardziej złożonych formach.

Co można zrobić tu i teraz

Dla przeciętnej osoby mieszkającej w Polsce odległy kolumbijski port może wydawać się czymś abstrakcyjnym. Zasada jest jednak ta sama w Bałtyku, Morzu Północnym czy na tropikalnych wybrzeżach: to, co wyrzucimy na lądzie, bardzo często kończy w wodzie, a później wraca do nas w jedzeniu.

Naukowcy i organizacje środowiskowe wskazują kilka praktycznych kierunków działania:

• ograniczenie jednorazowych opakowań i foliowych torebek,
• poprawa systemu segregacji i recyklingu, żeby mniej plastiku trafiało do rzek,
• inwestycje w oczyszczalnie i filtry wychwytujące mikrodrobiny,
• monitorowanie zawartości plastiku w owocach morza sprzedawanych na rynku.

Nawet proste decyzje zakupowe – jak wybór produktów z mniejszą ilością plastiku czy sięganie po ryby z lepiej kontrolowanych łowisk – mogą ograniczać presję na ekosystemy przybrzeżne. To nie rozwiąże problemu w całości, ale zmniejsza strumień odpadów, z którym później muszą „uzgadniać warunki życia” takie gatunki jak krab skrzypek.

W najbliższych latach można się spodziewać kolejnych badań nad nanoplastikiem w organizmach morskich i w ludzkim ciele. Temat dopiero się rozkręca, bo dopiero teraz pojawiają się narzędzia pozwalające śledzić tak drobne cząstki. Historia z namorzyn w Kolumbii daje jednak przedsmak tego, jak skomplikowany staje się problem, gdy plastik zaczyna funkcjonować w ekosystemie jak niewidoczny, wszechobecny pył.