Czy badania tomografem wywołują raka? Naukowcy ostrzegają przed skalą ryzyka

Miliony tomografii komputerowej ratują życie, ale nowe dane pokazują, że z czasem mogą też wywołać dziesiątki tysięcy nowych nowotworów.

Najnowsza analiza opublikowana w prestiżowym piśmie medycznym wskazuje, że sama tylko liczba badań wykonanych w jednym roku w Stanach Zjednoczonych może przełożyć się na ponad sto tysięcy dodatkowych przypadków raka w przyszłości. Chodzi nie o pojedyncze badanie, lecz o kumulację dawek promieniowania przez całe życie.

Miliony badań, setki tysięcy potencjalnych nowotworów

Według pracy z magazynu Jama Internal Medicine, w 2023 roku wykonano w USA około 93 miliony badań tomografii komputerowej. Przeszło je mniej więcej 62 miliony osób. Autorzy szacują, że z tą falą badań wiąże się ryzyko około 103 tysięcy dodatkowych nowotworów rozpoznanych w kolejnych latach.

Badacze przewidują, że przy utrzymaniu obecnych praktyk tomografia komputerowa może odpowiadać nawet za 5% wszystkich nowych przypadków raka diagnozowanych co roku.

Największy problem nie leży w pojedynczym badaniu zleconym w nagłej sytuacji, lecz w coraz częstszym i czasem zbyt automatycznym korzystaniu z tomografii. Od 2007 roku liczba wykonywanych badań wzrosła o ponad 30%. W medycynie to przepaść, zwłaszcza gdy narzędzie opiera się na promieniowaniu X.

Dlaczego tomograf tak obciąża organizm?

Tomografia komputerowa wykorzystuje promieniowanie rentgenowskie w znacznie wyższych dawkach niż klasyczne zdjęcie RTG. Dzięki temu lekarz dostaje precyzyjny, trójwymiarowy obraz narządów wewnętrznych, kości, naczyń krwionośnych i tkanek miękkich.

Na tomografię kieruje się pacjentów m.in. przy podejrzeniu:

• udaru mózgu lub urazu głowy,

guzów i przerzutów nowotworowych,

• zatorowości płucnej i zakrzepów,
• krwotoków wewnętrznych po wypadkach,
• stanów zapalnych i infekcji narządów wewnętrznych.

Dawka promieniowania z jednego badania, zwłaszcza obejmującego duży obszar ciała, może być wielokrotnie większa niż z pojedynczego zdjęcia RTG. Gdy pacjent przechodzi takich badań kilka lub kilkanaście w ciągu życia, ryzyko nowotworu rośnie stopniowo, ale nieubłaganie.

Dzieci na pierwszej linii ryzyka

Autorzy analizy podkreślają, że najbardziej narażone są osoby młode. Komórki dzieci dzielą się szybciej, a ich organizm ma przed sobą wiele lat życia, w trakcie których uszkodzenia DNA wywołane promieniowaniem mogą przekształcić się w nowotwór.

Nowotwory związane z ekspozycją na promieniowanie z tomografii pojawiają się częściej u dzieci i nastolatków niż u dorosłych, przy tej samej dawce.

U dorosłych największe ryzyko wiąże się z badaniami jamy brzusznej, miednicy oraz klatki piersiowej. U dzieci za najbardziej obciążające uchodzą badania głowy. Szczególnie niepokoją sytuacje, w których mały pacjent otrzymuje kilka tomografii w krótkim czasie, np. po serii urazów lub przy przewlekłej chorobie wymagającej częstej diagnostyki.

Według badaczy promieniowanie z tomografii zwiększa ryzyko nowotworów takich jak rak płuca, jelita grubego, nowotwory krwi, rak pęcherza, piersi czy tarczycy. Nie oznacza to, że każde badanie prowadzi do choroby, lecz że w skali populacji widać wyraźny, mierzalny wzrost liczby przypadków.

Radiolodzy uspokajają: bez tomografu giniemy w ciemnościach

Środowisko medyczne nie mówi jednym głosem. Po publikacji wyników amerykańskie towarzystwo radiologiczne przypomniało, że nikt nie wykazał bezpośredniego, jednoznacznego związku między pojedynczym badaniem tomografii a rozwojem raka u konkretnej osoby.

Radiolodzy podkreślają, że odpowiednio zlecane badanie tomografem pozwala szybciej wykryć groźne choroby, zmniejsza liczbę niepotrzebnych operacji i wydłuża życie pacjentów.

Według nich korzyści przeważają nad ryzykiem, o ile lekarz zleca badanie z wyraźnego powodu, a pracownia używa możliwie najmniejszej dawki promieniowania. W przeciwnym razie w medycynie zamiast dokładnej diagnostyki pojawia się coś w rodzaju „odruchu tomografii”: badajmy wszystkich i na wszelki wypadek.

Mniej badań, ale mądrzej dobranych

Nowa analiza nie wzywa do odcięcia pacjentów od tomografii, tylko do zmiany praktyki. Chodzi o dwa kluczowe obszary: liczbę badań i dawkę promieniowania.

Eksperci mówią wprost: pytanie nie brzmi „tomograf – tak czy nie?”, tylko „czy w tym konkretnym przypadku jest naprawdę potrzebny i czy da się go przeprowadzić z niższą dawką?”. Tam, gdzie stawką jest życie – np. podejrzenie zawału, udaru czy rozległego krwotoku – badanie pozostaje bezdyskusyjne. Wątpliwości pojawiają się przy kontrolach „na wszelki wypadek” i przy diagnostyce, którą da się przeprowadzić innymi metodami.

Co może zrobić pacjent przed badaniem?

Pacjent nie ma wpływu na ustawienia aparatu, ale może zadać kilka ważnych pytań i uchronić się przed zbędnym narażeniem na promieniowanie. Lekarze sugerują trzy proste kroki przed wejściem do pracowni:

• zapytać, po co dokładnie potrzebne jest badanie i jaki ma zmienić dalsze leczenie,
• upewnić się, czy nie ma w systemie aktualnego wyniku z innej placówki,
• spytać, czy w tym przypadku nie wystarczy USG lub rezonans magnetyczny.

Taka rozmowa nie jest „podważaniem autorytetu”, lecz elementem świadomej zgody na procedurę. Jeżeli lekarz jasno tłumaczy korzyści i ryzyko, łatwiej zaakceptować badanie, gdy faktycznie jest niezbędne.

Tomografia a inne metody obrazowania

Dla wielu pacjentów skrót „badanie obrazowe” brzmi abstrakcyjnie. Warto więc uporządkować różnice:

• RTG – szybkie, tanie, z niższą dawką promieniowania, ale daje obraz dwuwymiarowy i mniej szczegółowy.
• Tomografia komputerowa – dokładna, trójwymiarowa, świetna przy urazach, guzach, chorobach płuc, ale dużo wyższa dawka promieniowania.
• Rezonans magnetyczny (MRI) – bez promieniowania jonizującego, bardzo szczegółowy obraz tkanek miękkich, lecz droższy i trwający dłużej.
• USG – całkowicie bez promieniowania, bardzo przydatne w diagnostyce jamy brzusznej, tarczycy, narządów miednicy, ale mocno zależne od doświadczenia badającego.

Umiejętne łączenie tych metod pozwala zmniejszyć liczbę tomografii bez utraty jakości diagnostyki. Dobre ośrodki już dziś korzystają z zaawansowanych protokołów niskodawkowych, które ograniczają ekspozycję przy zachowaniu czytelnego obrazu.

Ryzyko promieniowania – jak je rozumieć w codziennym życiu

Ryzyko 103 tysięcy dodatkowych nowotworów brzmi przerażająco, ale w praktyce rozkłada się na miliony osób i wiele lat. U pojedynczego pacjenta każda tomografia zwiększa prawdopodobieństwo zachorowania najczęściej o ułamki procenta. W przypadku dziecka czy osoby często diagnozowanej te ułamki zaczynają jednak mieć znaczenie.

Z perspektywy zdrowia publicznego chodzi więc o zasadę „tak mało, jak to rozsądnie możliwe”. Promieniowanie to nie trucizna działająca natychmiast, lecz czynnik, który po cichu dokłada się do całego zestawu zagrożeń: palenia, otyłości, złej diety, braku ruchu czy zanieczyszczonego powietrza. Jedno dodatkowe badanie nie przesądza o losie, ale seria wielu procedur w ciągu dekad może już nie być obojętna.

Dla pacjentów najrozsądniejsze wydaje się proste podejście: nie bać się tomografii, gdy decyduje o szybkiej diagnozie i życiu, ale nie traktować jej jak rutynowego suplementu zdrowia. A od lekarzy oczekiwać nie tyle kolejnego skierowania, ile jasnego wyjaśnienia, dlaczego właśnie to badanie w danym momencie ma największy sens.