Bakteria z dzieciństwa może latami cicho napędzać raka jelita grubego

Coraz częściej diagnoza raka jelita grubego dotyczy osób, które ledwo przekroczyły trzydziestkę, co drastycznie zmienia postrzeganie tej choroby jako schorzenia wieku podeszłego. Najnowsze dowody naukowe wskazują, że „cichy pasażer” w postaci toksycznego szczepu bakterii Escherichia coli może zamieszkiwać nasze jelita już od najmłodszych lat. Ta pozornie niewinna bakteria potrafi przez dekady systematycznie niszczyć nasze DNA, przygotowując grunt pod agresywny nowotwór w dorosłym życiu.

Młodzi dorośli coraz częściej słyszą diagnozę: rak jelita grubego.

Naukowcy wskazują zaskakującego winowajcę – bakterię znaną od dziesięcioleci.

Badania prowadzone w wielu krajach sugerują, że część przypadków raka jelita grubego może mieć swój początek już w dzieciństwie, gdy w jelitach pojawia się konkretna toksyczna odmiana bakterii Escherichia coli. Z pozoru niewinna pasażerka przewodu pokarmowego może zostawiać w DNA ślad, który po latach zamienia się w nowotwór.

Rak jelita u trzydziestolatków przestaje dziwić lekarzy

W krajach rozwiniętych rak jelita grubego długo kojarzył się głównie z osobami po pięćdziesiątce. Statystyki z ostatnich dwudziestu lat odwracają ten obraz. W Stanach Zjednoczonych liczba zachorowań u osób poniżej 40. roku życia mniej więcej podwaja się co dekadę. Podobne tendencje widać w Wielkiej Brytanii i Australii.

Co gorsza, u wielu tych chorych nie występują klasyczne czynniki ryzyka: nie ma rodzinnych obciążeń, silnej otyłości, czasem nawet palenia. Lekarze zaczęli więc podejrzewać, że za falą zachorowań stoją inne, bardziej ukryte mechanizmy.

Na mapie zachorowań zarysował się też wyraźny podział geograficzny. Kraje o „zachodnim” stylu życia notują najwięcej wczesnych nowotworów jelita, podczas gdy w Indiach czy w wielu państwach Ameryki Łacińskiej takie przypadki są zdecydowanie rzadsze. To odsunęło na dalszy plan same geny, a skierowało uwagę na środowisko, dietę i skład mikrobioty jelitowej.

Onkolodzy zauważają również, że guzy u młodszych pacjentów zachowują się inaczej. Częściej pojawiają się w dalszych odcinkach jelita grubego, częściej rosną szybko i agresywnie. Taki profil sugeruje, że mechanizm „rozruchu” choroby może być inny niż w typowych, późnych nowotworach.

Ogromna analiza guzów odsłania ślad konkretnej toksyny

Zespół badawczy z Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego zebrał materiał genetyczny z 981 guzów jelita grubego z 11 krajów. Naukowcy porównali profile mutacji u młodszych dorosłych z tymi u osób starszych. W próbkach od pacjentów przed czterdziestką wyłonił się charakterystyczny wzór uszkodzeń DNA.

Ta „podpisana” w genomie tkanek zmiana odpowiada działaniu konkretnej toksyny – kolibaktyny, wytwarzanej przez część szczepów Escherichia coli. Sama E. coli to stali bywalcy naszego jelita: większość odmian żyje z nami dość zgodnie. Problem zaczyna się przy szczepach, które niosą specjalny zestaw genów, tzw. wyspę genomową pks. To ona pozwala bakteriom produkować kolibaktynę, substancję bezpośrednio atakującą DNA komórek gospodarza.

Kolibaktyna potrafi „spiąć” ze sobą dwa łańcuchy DNA i doprowadzić do pęknięć chromosomów. Takie uszkodzenia bardzo trudno naprawić bez błędów, dlatego w komórkach zaczynają się kumulować groźne mutacje.

Mutacje o wzorze typowym dla działania kolibaktyny pojawiały się w guzach młodych dorosłych około 3,3 razy częściej niż u pacjentów starszych. Organizacja Cancer Research UK, która współfinansowała tę pracę, zwraca uwagę, że to bardzo wyraźna różnica statystyczna. Taki rozkład trudno wytłumaczyć przypadkiem.

Co więcej, im częstsze w danym kraju wczesne raki jelita, tym wyższy odsetek guzów nosił „odcisk palca” kolibaktyny. Ta zgodność między geograficznym rozkładem bakterii a falą zachorowań dodatkowo wzmacnia podejrzenie, że toksyczne szczepy E. coli naprawdę przyczyniają się do rozwijania nowotworu.

Bakterie wchodzą do jelita już w dzieciństwie i zostają na lata

Według analiz cytowanych przez badaczy z Kalifornii nawet około 40 procent dzieci w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii ma w jelitach szczepy E. coli wytwarzające kolibaktynę. To oznacza, że ogromna grupa ludzi styka się z tą toksyną bardzo wcześnie, jeszcze zanim rozwinie jakiekolwiek dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego.

Kolibaktyna nie wywołuje natychmiastowego kryzysu zdrowotnego. Jej działanie przypomina raczej powolne rysowanie pęknięć w murze: pojawia się uszkodzenie, organizm próbuje je załatać, ale część poprawek jest niedokładna. Tak zbierają się mutacje, które po kilkunastu czy kilkudziesięciu latach mogą zmienić zwykłą komórkę nabłonka jelita w komórkę nowotworową.

Długotrwała obecność toksycznych szczepów E. coli w jelitach dziecka to coś w rodzaju cichego programu instalującego błędy w DNA, które uaktywniają się dopiero w dorosłości.

Ta długofalowa perspektywa tłumaczy, dlaczego trzydziestolatek z w miarę zdrowym stylem życia może nagle usłyszeć od lekarza diagnozę kojarzoną z dużo starszym wiekiem. Z punktu widzenia jego komórek choroba miała czas dojrzewać od wczesnego dzieciństwa.

Nowy pomysł na profilaktykę: badanie stolca i „porządkowanie” mikrobioty

Skoro toksyczne szczepy E. coli tak mocno wiążą się z wczesnym rakiem jelita grubego, naukowcy zaczęli myśleć o przełożeniu tych wniosków na praktykę. Jednym z najbardziej obiecujących kierunków są testy kału, które wykrywałyby obecność szczepów produkujących kolibaktynę u dzieci i młodych dorosłych.

W odróżnieniu od klasycznych badań przesiewowych w kierunku raka jelita (jak kolonoskopia po pięćdziesiątce), takie testy można by wykonywać dużo wcześniej, jeszcze u osób całkowicie bezobjawowych. Chodziłoby o wyłapanie tych, których mikrobiota jelitowa potencjalnie najbardziej im szkodzi.

Co mogłaby obejmować taka wczesna profilaktyka

• regularne testy stolca u dzieci z rodzin, gdzie rak jelita występował w młodym wieku,
• monitorowanie osób z potwierdzoną obecnością szczepów wytwarzających kolibaktynę,
• próby modyfikacji składu mikrobioty za pomocą odpowiednio dobranych probiotyków,
• opracowanie terapii celowanych, które usuwałyby szkodliwe szczepy bez wyjaławiania całego jelita,
• świadomą pracę nad dietą ograniczającą stan zapalny i wspierającą korzystne bakterie.

Naukowcy podkreślają, że bakterie w jelicie to bardzo złożony ekosystem. Nie chodzi o to, by „wybić wszystko”, tylko raczej o delikatne przesunięcie równowagi na korzyść szczepów neutralnych i pomocnych. W przeciwnym razie łatwo zrobić więcej szkody niż pożytku.

Dieta, antybiotyki i styl życia – jak mogą mieszać w tej historii

Choć kolibaktyna znajduje się dziś w centrum uwagi, badacze nie traktują jej jak jedynego wroga. Fala nowotworów jelita u młodych wydaje się wynikiem nakładania się kilku zjawisk: zmian diety, powszechnego stosowania antybiotyków, siedzącego trybu życia, a także różnic w ekspozycji na bakterie w pierwszych latach życia.

Produkty wysoko przetworzone, duża ilość czerwonego mięsa i mała zawartość błonnika sprzyjają stanom zapalnym w jelicie. Antybiotyki, choć ratują życie, potrafią głęboko zmienić skład mikrobioty. Niekiedy po takich kuracjach szkodliwe szczepy łatwiej zdobywają przewagę, jeśli nie zadbamy później o odbudowę „dobrych” bakterii.

W praktyce oznacza to, że samo wykrycie „złej” bakterii nie wystarczy. Lekarz powinien patrzeć szerzej: na sposób żywienia, masę ciała, poziom aktywności, historię antybiotykoterapii, a także na objawy takie jak krew w stolcu, nagłe zmiany rytmu wypróżnień czy nieuzasadnione chudnięcie, nawet u osób przed czterdziestką.

Co może z tego wynikać dla rodziców i młodych dorosłych

Historia kolibaktyny to przykład, jak bardzo zdrowie w dojrzałym wieku zależy od tego, co dzieje się w pierwszych latach życia. Rodzice mają ograniczony wpływ na to, jakie konkretne szczepy bakterii zasiedlą jelita dziecka, ale już na dietę czy nadmierne stosowanie antybiotyków wpływ jest realny.

Dla młodych dorosłych najważniejszy wniosek jest dość prosty: nie lekceważyć sygnałów płynących z jelit tylko dlatego, że „przecież jestem za młody na raka”. Coraz więcej danych wskazuje, że granica wieku dla czujności onkologicznej przesunęła się mocno w dół.

W kolejnych latach możemy spodziewać się nowych zaleceń dotyczących badań przesiewowych, może też pojawią się pierwsze komercyjne testy kału pod kątem toksycznych szczepów E. coli. Zanim to nastąpi, warto zainteresować się własnym jelitem już teraz: dbać o różnorodną dietę, ruch i rozsądne podejście do antybiotyków. A jeśli w rodzinie zdarzały się przypadki raka jelita w młodym wieku, porozmawiać z lekarzem nie tylko o genach, ale również o mikrobiocie.