Alzheimer: francuscy naukowcy odkryli kluczowy mechanizm odpowiedzialny za rozwój tej choroby

Przez lata lekarze skupiali się głównie na neuronach i słynnych „blaszkach” w mózgu. Teraz na celowniku badaczy pojawił się zupełnie inny gracz – mało znane komórki, które mogą sterować groźnym nagromadzeniem białka Tau, jednego z głównych znaków rozpoznawczych alzheimera.

Alzheimer wciąż bez skutecznego leku, ale przybywa ważnych tropów

Choroba Alzheimera jest najczęstszą postacią otępienia. Dotyka głównie osoby po 65. roku życia, częściej kobiety niż mężczyzn. W samej Francji żyje z nią około 900 tysięcy osób, w Polsce – według szacunków neurologów – co najmniej kilkaset tysięcy, a wiele przypadków nigdy nie trafia do oficjalnych statystyk.

Mimo głośnych doniesień o nowych terapiach, medycyna nadal nie dysponuje lekiem, który zatrzymałby chorobę na dłużej, a tym bardziej cofnął jej skutki. Dostępne preparaty zwykle jedynie spowalniają objawy na pewien czas. Dlatego naukowcy na całym świecie szukają odpowiedzi na podstawowe pytania: co dokładnie uruchamia proces uszkadzania mózgu i co przyspiesza jego rozwój?

Kluczowym elementem układanki jest białko Tau – gdy zaczyna się odkładać w mózgu w nieprawidłowej formie, neurony tracą sprawność i stopniowo obumierają.

Białko Tau – cichy sabotażysta wewnątrz neuronów

W zdrowym mózgu białko Tau pełni pożyteczną rolę. Stabilizuje mikrotubule, czyli swego rodzaju rusztowania w neuronach. Dzięki nim komórki nerwowe utrzymują kształt i sprawnie przewodzą sygnały.

Przeczytaj również: Neurolog wyjaśnia: 3 proste nawyki, które wzmacniają mózg i odsuwają Alzheimera

W chorobie Alzheimera Tau zmienia strukturę. Zaczyna się nadmiernie fosforylować, tworzy splątane włókna i przestaje pełnić normalną funkcję. Zamiast pomagać, blokuje wewnętrzny „transport” w neuronie. Tak powstają tzw. splątki neurofibrylarne – charakterystyczne skupiska zdegenerowanego białka Tau widoczne w badaniach pośmiertnych mózgu.

Im więcej takich złogów, tym większe uszkodzenia sieci neuronalnej i silniejsze objawy: problemy z pamięcią, zaburzenia orientacji, trudność w planowaniu prostych czynności, zmiany nastroju. Naukowcy od dawna wiedzą, że patologiczne Tau odgrywa główną rolę, ale do tej pory istniało wiele pytań, co dokładnie uruchamia jego szkodliwe gromadzenie i jak rozprzestrzenia się w mózgu.

Przeczytaj również: Terapie alternatywne przy raku piersi? Badanie: ryzyko zgonu rośnie czterokrotnie

Nowy podejrzany: tajemnicze komórki tanycyty

Zespół neuroendokrynologa dr. Vincenta Prévota z jednostki badawczej w Lille od ponad dwóch dekad zajmuje się mniej znanymi komórkami mózgu – tanycytami. To wyspecjalizowane komórki zlokalizowane w okolicach trzeciej komory mózgu, na styku układu nerwowego i hormonalnego.

Do tej pory przypisywano im głównie rolę „pośredników” w wymianie sygnałów między krwią, płynem mózgowo-rdzeniowym a określonymi strukturami mózgu, zwłaszcza podwzgórzem. Uczestniczą w regulacji apetytu, metabolizmu, cyklu dobowego i reakcji na hormony.

Przeczytaj również: Bóle głowy, zawroty i „mgła” w głowie: kiedy przestać googlować i pójść do neurologa

Francuscy badacze pokazali, że tanycyty nie są jedynie biernymi „kurierami” w mózgu, lecz aktywnie wpływają na to, jak białko Tau kumuluje się i przemieszcza między obszarami mózgu powiązanymi z pamięcią.

Jak tanycyty mogą wpływać na rozwój alzheimera

Z udostępnionych informacji wynika, że naukowcy prześledzili szlak, którym białko Tau pojawia się w mózgu, gromadzi i rozprzestrzenia. Zwrócili uwagę na następujące elementy:

• tanycyty odpowiadają za wymianę substancji między płynem mózgowo-rdzeniowym a tkanką nerwową
• w tym procesie mogą „przepuszczać” lub zatrzymywać cząsteczki białek, w tym Tau
• gdy ich funkcja jest zaburzona, patologiczne formy Tau mają łatwiejszy dostęp do wrażliwych obszarów mózgu
• zmienione tanycyty mogą też nie radzić sobie z usuwaniem nadmiaru szkodliwych białek

Badacze powiązali więc nieprawidłową pracę tych komórek z przyspieszonym gromadzeniem Tau i szybszą degeneracją neuronów. To przesuwa punkt ciężkości z samych komórek nerwowych na strukturę wspierającą, otoczenie neuronu, które może w ciszy sprzyjać chorobie.

Dlaczego to odkrycie budzi tak duże emocje wśród naukowców

W ostatnich latach wiele dużych badań koncentrowało się na amyloidzie beta, drugim ważnym białku związanym z alzheimerem. Leki nastawione na usuwanie amyloidu dawały ograniczone efekty i wiązały się z działaniami niepożądanymi. Coraz więcej ekspertów sugeruje, że samo celowanie w amyloid to za mało.

Praca zespołu z Lille wpisuje się w zmianę podejścia: zamiast patrzeć wyłącznie na złogi białek, badacze analizują, jak funkcjonuje cały „ekosystem” mózgu – komórki glejowe, bariera krew–mózg, przepływ płynu mózgowo-rdzeniowego. Tanycyty idealnie wpasowują się w tę układankę.

Jeżeli uda się potwierdzić, że zaburzone działanie tanycytów poprzedza masowe gromadzenie Tau, pojawi się realna szansa na interwencję dużo wcześniej, jeszcze przed wystąpieniem zauważalnych objawów.

Dla klinicystów oznaczałoby to nowe cele dla terapii – niekoniecznie atakujących samo Tau, lecz poprawiających pracę komórek dbających o „higienę” mózgu. Dla diagnostów – potencjalne nowe markery, które można będzie śledzić w badaniach obrazowych lub w próbkach płynu mózgowo-rdzeniowego.

Jak może wyglądać leczenie w przyszłości

Badania z Lille mają charakter przedkliniczny, co oznacza, że na leki ukierunkowane na tanycyty trzeba jeszcze poczekać. Mimo to można już zarysować możliwe kierunki dalszych prac:

Jeśli te kierunki się potwierdzą, lekarze być może będą w stanie dzielić pacjentów na bardziej precyzyjne grupy: osoby z dominującym problemem amyloidowym, z przewagą patologii Tau albo z zakłóconą pracą komórek pomocniczych, takich jak tanycyty.

Co to oznacza dla zwykłych pacjentów i ich rodzin

Dla osób opiekujących się chorymi każda informacja o nowym mechanizmie choroby może brzmieć abstrakcyjnie. Skoro nie ma jeszcze nowego leku, łatwo wzruszyć ramionami. Tymczasem takie prace często przesądzają o tym, jakie terapie trafią do badań klinicznych za kilka lub kilkanaście lat.

Lepsze zrozumienie roli tanycytów może przełożyć się na:

• wcześniejsze rozpoznawanie ryzyka u osób z obciążonym wywiadem rodzinnym
• nowe testy płynu mózgowo-rdzeniowego lub krwi, które wychwycą pierwsze zmiany
• bardziej precyzyjne dobieranie leków u pacjentów z rozpoznanym otępieniem
• łączenie terapii kierowanych na różne elementy choroby (Tau, amyloid, stan zapalny, komórki pomocnicze)

Dla systemów ochrony zdrowia to również sygnał, że warto inwestować w diagnostykę na bardzo wczesnym etapie, kiedy mózg ma jeszcze spore rezerwy i łatwiej go chronić, zamiast próbować naprawiać zaawansowane uszkodzenia.

Dlaczego mózg to nie tylko neurony

Przez dziesięciolecia w podręcznikach najwięcej miejsca zajmowały neurony, bo to one tworzą sieć odpowiedzialną za myślenie, emocje i pamięć. Dziś nauka coraz częściej zwraca się w stronę „zaplecza technicznego” mózgu – astrocytów, mikrogleju, komórek tworzących barierę krew–mózg, a teraz także tanycytów.

Można to porównać do miasta: nawet najlepsze budynki nie wystarczą, jeśli zawiedzie kanalizacja, zasilanie czy transport. W mózgu tę funkcję pełnią właśnie komórki pomocnicze. Jeśli przestają działać prawidłowo, neurony są skazane na powolną degradację, mimo że same z początku mogą wyglądać na zdrowe.

Rozszerzenie optyki z „uszkodzonych neuronów” na „zaburzone całe środowisko mózgu” otwiera drogę do terapii kombinowanych. Przykładowo przyszły pacjent może otrzymać lek zmniejszający produkcję patologicznego Tau, środek poprawiający funkcję tanycytów oraz interwencję obniżającą stan zapalny. Właśnie takie połączone podejście coraz częściej pojawia się w dyskusjach ekspertów zajmujących się otępieniami.

Równocześnie rośnie rola profilaktyki. Styl życia – aktywność fizyczna, sen, dieta, kontrola ciśnienia i cukru – wpływa na ukrwienie mózgu, poziom stanu zapalnego i metabolizm białek. Jeśli w przyszłości da się farmakologicznie zadbać o lepszą „higienę” mózgu na poziomie tanycytów i innych komórek pomocniczych, zmiany nawyków mogą działać z tymi terapiami w sposób synergiczny. Dla części osób oznacza to realną szansę na przesunięcie choroby o wiele lat, a u niektórych – być może na uniknięcie najbardziej dramatycznych jej objawów.