Te 5 cechy osobowości mogą mocno podnosić ryzyko schizofrenii

Chłód emocjonalny, skłonność do ryzyka, manipulacja – u części osób taki zestaw cech może wiązać się z wyraźnie wyższym ryzykiem schizofrenii.

Nie chodzi tu o filmowego „psychopatę”, ale o realne, mierzalne cechy osobowości, które u niektórych ludzi układają się w niepokojącą kombinację. Duże badanie z Finlandii pokazuje, że osoby z wyraźnie zaznaczonymi takimi cechami trafiają z powodu schizofrenii do szpitala psychiatrycznego znacznie częściej niż osoby bez nich.

Fińskie badanie, które namieszało w myśleniu o ryzyku schizofrenii

W Finlandii przeanalizowano losy 341 osób badanych w latach 80. i 90. w ramach tzw. psychiatrii sądowej. Byli to głównie dorośli mężczyźni, oceniani przez specjalistów pod kątem nasilenia cech psychopatycznych, ale w momencie badania nie mieli zdiagnozowanej schizofrenii ani innych ciężkich psychoz.

Naukowcy korzystali z fińskiego krajowego rejestru leczenia, by przez nawet 40 lat śledzić, kto z tej grupy trafi później do szpitala z rozpoznaniem schizofrenii. Następnie porównali te informacje z wynikami testu Psychopathy Checklist-Revised (PCL-R), który punktuje natężenie konkretnych cech osobowości.

Badani z umiarkowanym nasileniem cech psychopatycznych mieli ponad pięciokrotnie wyższe ryzyko hospitalizacji z powodu schizofrenii, a z wysokim nasileniem – około dziewięciokrotnie wyższe.

W osobnej analizie porównano osoby spełniające kryteria tzw. „psychopaty” w tej skali z pozostałymi. W tej grupie ryzyko rozwinięcia schizofrenii okazało się około 2,4 razy wyższe, a około jedna piąta osób z tak wysokim wynikiem w trakcie życia faktycznie zachorowała.

Jednocześnie 80 procent tych osób schizofrenii nigdy nie doświadczyło. To mocna przypominajka, że mówimy o statystycznym zwiększeniu ryzyka, a nie o wyroku.

Pięć cech osobowości, które w badaniu grały główną rolę

Cechy psychopatyczne to nie pojedynczy „stempel”, tylko cały zestaw zachowań i sposobów przeżywania świata. Specjaliści podkreślają, że występują one w różnym nasileniu także u osób, które nigdy nie wejdą w konflikt z prawem.

Kluczowe cechy obserwowane przez badaczy

• Chłód emocjonalny i brak empatii – czyli słaba zdolność do współodczuwania z innymi, mała wrażliwość na cierpienie bliskich.
• Niewielkie poczucie winy – po zranieniu drugiej osoby pojawia się raczej racjonalizacja niż żal czy wstyd.
• Manipulacyjność – skłonność do kłamstwa, grania na emocjach i wykorzystywania ludzi do własnych celów.
• Impulsywność i łamanie zasad – działanie pod wpływem chwili, lekceważenie norm społecznych, częste sięganie po ryzyko.
• Przewlekła nieodpowiedzialność – problemy z utrzymaniem pracy, finansami, ról rodzinnych czy elementarnej organizacji życia.

Skala PCL-R, którą zastosowano, pozwala na przydzielenie każdej osobie punktów za poszczególne elementy i wyznaczenie ogólnego wyniku. Niskie wyniki oznaczają niewielkie nasilenie tych cech, wartości w środku skali – poziom umiarkowany, a najwyższe – bardzo wyraźny ich zestaw.

Cechy psychopatyczne nie są „włączone” albo „wyłączone”. Tworzą kontinuum – od pojedynczych rysów charakteru po pełny, trudny wzorzec funkcjonowania.

Jak wygląda związek między tymi cechami a schizofrenią?

W badanej grupie naukowcy wykluczyli osoby już chore psychotycznie czy z ciężkim upośledzeniem intelektualnym. Interesowało ich, czy u ludzi z określonym zestawem cech osobowości w kolejnych dekadach częściej ujawni się schizofrenia.

Badacze uwzględnili przy tym wiek, płeć, kwestie odpowiedzialności karnej oraz obecność zaburzeń związanych z używaniem substancji psychoaktywnych. Mimo tych poprawek wyraźny związek między nasileniem cech psychopatycznych a późniejszym wystąpieniem schizofrenii wciąż był widoczny.

Naukowcy podkreślają, że związek statystyczny nie oznacza automatycznie przyczyny i skutku. W grę mogą wchodzić czynniki wspólne, na przykład trudności neuro­rozwojowe, silne doświadczenia traumatyczne w dzieciństwie czy długotrwałe uzależnienia.

Dlaczego nie wolno wrzucać schizofrenii i „psychopatii” do jednego worka

W przestrzeni publicznej te pojęcia wciąż często się miesza. Osoba agresywna bywa nazywana „schizofrenikiem”, a w medialnych relacjach o przestępstwach oba określenia pojawiają się niemal wymiennie. To nie tylko nieścisłe, ale też bardzo krzywdzące dla osób żyjących z diagnozą schizofrenii.

Większość osób ze schizofrenią nie jest agresywna, a większość ludzi z nasilonymi cechami psychopatycznymi nigdy nie doświadczy psychozy.

Psychiatrzy opisują coś takiego jak „osobowość schizotypowa” – czyli specyficzny sposób myślenia, chłód emocjonalny, dziwaczne wypowiedzi, które mogą brzmieć „odklejone”, ale nie spełniają pełnych kryteriów schizofrenii. U części pacjentów taki profil współistnieje z cechami psychopatycznymi.

Do tego dochodzą często wczesne doświadczenia przemocy, zaniedbania, nadużyć seksualnych czy życia w chronicznym poczuciu zagrożenia. W takich historiach łatwo o mieszankę kilku trudnych elementów: cech osobowości, przebytych traum, uzależnień i zaburzeń psychotycznych.

Co mogą z tym zrobić lekarze i system ochrony zdrowia

Wyniki fińskiego badania przede wszystkim zwracają uwagę na to, że w grupie ludzi z bardzo nasilonymi cechami psychopatycznymi kryje się mniejsza, ale istotna podgrupa szczególnie narażona na rozwinięcie schizofrenii. To otwiera pole do bardziej precyzyjnej profilaktyki.

• wczesna identyfikacja osób z mieszanką cech psychopatycznych, schizotypowych i problemów z używaniem substancji,
• bliższe monitorowanie ich stanu psychicznego, zwłaszcza w okresach silnego stresu,
• propozycja terapii skupionej na regulacji emocji, kontroli impulsów i pracy z traumą,
• szybka reakcja na pierwsze objawy zaburzeń psychotycznych, zamiast czekania, aż kryzys się zaostrzy.

Na poziomie systemowym chodzi też o to, by psychiatria sądowa nie skupiała się wyłącznie na aspekcie karnym. Osoby tam badane często mają kombinację czynników ryzyka, które z perspektywy zdrowotnej wymagają długoterminowej opieki, a nie wyłącznie oceny „czy ponoszą odpowiedzialność za czyn”.

Jak czytać te wyniki jako zwykły czytelnik

Dla przeciętnego odbiorcy takie informacje łatwo zamieniają się w tabloidowy nagłówek typu „psychopaci częściej mają schizofrenię”. Tymczasem fińskie dane pokazują coś subtelniejszego: pewne konfiguracje cech osobowości i doświadczeń życiowych mogą kumulować ryzyko ciężkiej choroby psychicznej, ale nadal mówimy o prawdopodobieństwie, nie o przeznaczeniu.

Jeśli ktoś rozpoznaje u siebie np. dużą impulsywność, problemy z empatią czy skłonność do kłamstwa, nie oznacza to automatycznie, że zachoruje. Takie rysy bywają jednak sygnałem, że warto poważnie potraktować swoje zdrowie psychiczne, zwłaszcza gdy w tle pojawiają się uzależnienia, doświadczenia przemocy czy pierwsze epizody dziwacznych myśli, lęku lub utraty kontaktu z rzeczywistością.

W praktyce najlepszą strategią pozostaje wczesne szukanie pomocy: rozmowa z psychiatrą lub psychoterapeutą, gdy coś zaczyna wyraźnie wymykać się spod kontroli. Schizofrenia, podobnie jak część zaburzeń osobowości, znacznie lepiej rokuje, gdy leczenie rozpoczyna się szybko, a pacjent ma wokół siebie stabilne, możliwie bezpieczne środowisko.