Nowy przełom w psychiatrii: badanie krwi ma pomóc w depresji i lęku

Jedno zwykłe pobranie krwi może wkrótce stać się równie ważne dla psychiki, jak dziś dla cholesterolu czy cukrzycy.

Coraz więcej osób czuje się wyczerpanych, przygnębionych albo stale spiętych, ale nie umie nazwać przyczyny. Diagnoza depresji czy zaburzeń lękowych wciąż często opiera się na rozmowie i ocenie lekarza, co rodzi niepewność i opóźnia leczenie. Naukowcy pracują właśnie nad testem z krwi, który ma wskazać biologiczne ślady takich problemów i ułatwić dobranie skutecznej terapii.

Jak krew ma „powiedzieć”, co dzieje się w głowie

W psychiatrii przez lata dominował jeden schemat: długi wywiad, obserwacja objawów, testy psychologiczne i leki dobierane częściowo metodą prób i błędów. Wielu pacjentów przechodzi przez serię terapii, które nie działają albo działają słabo. Zanim trafią na właściwe leczenie, mija często wiele miesięcy, a nawet lat.

Badacze chcą to zmienić, szukając w krwi tak zwanych biomarkerów – konkretnych substancji chemicznych powiązanych z depresją czy lękiem. W krwi krąży bowiem nie tylko cukier czy cholesterol, ale też:

Przeczytaj również: Psycholog ostrzega: tego pytania przy stole lepiej nie zadawać małym dzieciom

• hormony stresu, na przykład kortyzol,
• różne białka związane z działaniem mózgu i układu odpornościowego,
• fragmenty DNA i RNA, które odzwierciedlają pracę genów.

Zmienione stężenie tych składników może sygnalizować, że organizm od dłuższego czasu funkcjonuje w trybie przeciążenia, typowym dla depresji lub przewlekłego lęku.

Naukowcy próbują stworzyć „podpis biochemiczny” depresji i lęku – zestaw parametrów z krwi, który jednoznaczniej niż sam wywiad wskaże, jaki problem psychiczny dominuje u danej osoby.

Na czym mają polegać nowe testy z krwi

Przyszły schemat badania ma wyglądać dla pacjenta bardzo znajomo: pielęgniarka pobiera próbkę krwi, laboratorium analizuje ją specjalnymi metodami, a lekarz otrzymuje raport z wybranymi wskaźnikami. Różnica jest taka, że na wydruku, obok typowych parametrów, mogą się znaleźć dane związane z psychiką.

Przeczytaj również: 6 cech charakteru, które najmocniej budują szczęśliwy związek

Co można będzie „zobaczyć” w takim badaniu

Dzięki takim danym lekarz może zyskać dodatkowy argument, że za objawami pacjenta rzeczywiście stoi depresja czy zaburzenie lękowe. Dla osoby, która waha się, czy „to na pewno coś poważnego”, może to być mocny sygnał, żeby nie odkładać terapii.

Kilka kropli krwi nie zastąpi rozmowy ze specjalistą, ale może dać brakujący kawałek układanki: obiektny dowód biologicznego przeciążenia organizmu.

Szybsza diagnoza, mniej błądzenia po omacku

Nowe testy mają pomóc zwłaszcza tam, gdzie objawy są mało typowe. U seniorów obniżony nastrój bywa mylony ze starzeniem się, a u nastolatków – z „buntem” i „trudnym charakterem”. Zdarza się też, że pacjent przez długi czas słyszy sprzeczne opinie różnych specjalistów.

Przeczytaj również: Masz problem z pracą? Jeśli spełniasz 4 z tych 7 punktów, wchodzisz w strefę ryzyka

Dzięki badaniu krwi lekarz rodzinny mógłby wcześniej wyłapać sygnały ostrzegawcze i skierować pacjenta do psychiatry lub psychoterapeuty. Skraca to drogę do pierwszej rozmowy ze specjalistą i zmniejsza ryzyko, że ktoś zrezygnuje z szukania pomocy z powodu kolejnych niejasnych diagnoz.

Korzyści dla pacjenta w praktyce

• krótszy czas od pierwszych objawów do rozpoczęcia leczenia,
• mniej wątpliwości, czy „to już” depresja lub zaburzenie lękowe,
• mniejsze ryzyko bagatelizowania sygnałów przez otoczenie,
• łatwiejsze uzasadnienie dla skierowania na terapię czy zwolnienie z pracy.

Dla lekarzy taki test może być czymś w rodzaju psychicznego „profilu ryzyka”, podobnie jak dziś profil lipidowy mówi o ryzyku zawału.

W stronę psychiatrii szytej na miarę

Jeden z najciekawszych kierunków badań dotyczy dostosowania leczenia do profilu biochemicznego pacjenta. Różne osoby inaczej reagują na te same leki – jedni czują poprawę po kilku tygodniach, inni zmagają się głównie ze skutkami ubocznymi i porzucają terapię.

Jeśli badanie krwi pokaże, jak pracuje układ stresu, odpornościowy i niektóre szlaki w mózgu, lekarz może na tej podstawie dobrać:

• inny rodzaj leku niż standardowo,
• łagodniejszą lub mocniejszą dawkę na start,
• łączenie farmakoterapii z konkretnym typem psychoterapii.

Celem jest odejście od schematu „spróbujmy tego leku, a jak nie zadziała, to wymienimy” i przejście do leczenia bardziej dopasowanego do organizmu konkretnej osoby.

Mocniej spersonalizowana terapia oznacza mniejszą liczbę nieudanych prób, rzadsze działania niepożądane i większą szansę, że pacjent wytrwa w leczeniu wystarczająco długo, żeby poczuć realną poprawę.

Granice technologii: krew to nie wszystko

Naukowcy i lekarze powtarzają, że żaden test laboratoryjny nie zastąpi empatycznej rozmowy. Dwie osoby z podobnym wynikiem badania krwi mogą żyć w zupełnie innych warunkach: jedna ma wsparcie bliskich, druga doświadcza przemocy czy mobbingu. Sam wynik liczbowy tego nie pokaże.

Ryzyko polega na tym, że część systemów ochrony zdrowia mogłaby chcieć oprzeć decyzje wyłącznie na wynikach badań, skracając czas wizyty i rozmowy. Taka „odczłowieczona” medycyna w psychiatrii po prostu się nie sprawdzi, bo cierpienie psychiczne zawsze ma zarówno wymiar biologiczny, jak i życiowy.

Test z krwi może wspierać lekarza, ale nie powinien stać się jedynym „sędzią” tego, kto zasługuje na pomoc, a kto nie.

Dostępność, cena, równość szans

Równolegle do prac laboratoryjnych toczy się dyskusja o tym, kto realnie skorzysta z nowych możliwości. Pojawiają się pytania o kilka kwestii:

• czy badanie trafi do refundowanego koszyka świadczeń,
• czy będzie dostępne poza dużymi ośrodkami akademickimi,
• jak zabezpieczyć dane wrażliwe, żeby nie trafiły do ubezpieczycieli czy pracodawców,
• jak uniknąć sytuacji, w której tylko zamożni mogą badać swoją psychikę w ten sposób.

Jeśli nowe testy mają realnie pomóc, muszą stać się elementem zwykłej ścieżki leczenia, a nie drogim dodatkiem dla nielicznych. Tu dużo będzie zależeć od decyzji politycznych, budżetów ochrony zdrowia i presji społecznej.

Na jakim etapie są prace badawcze

Laboratoria w Europie, w tym ośrodki kliniczne, prowadzą szerokie badania na dużych grupach pacjentów. Chodzi o to, by sprawdzić, czy proponowane zestawy biomarkerów rzeczywiście dobrze rozróżniają depresję, lęk i inne problemy psychiczne oraz czy poziom wskaźników pokrywa się ze skalą nasilenia objawów.

Pierwsze pilotażowe wdrożenia planuje się w wybranych placówkach w najbliższych latach. Do momentu, gdy takie testy trafią do rutynowej diagnostyki w przychodniach, minie jeszcze trochę czasu. Naukowcy muszą udowodnić nie tylko precyzję pomiarów, ale też to, że korzystanie z nich realnie poprawia efekty leczenia w porównaniu z samą tradycyjną oceną psychiatry.

Jak zwykły pacjent może na tym skorzystać

Dla osoby zmagającej się z ciągłym napięciem, bezsennością, brakiem energii czy poczuciem bezsensu sama informacja, że istnieje biologiczny wymiar tych objawów, bywa odciążająca. Przestaje to być „moja wina” albo „słaby charakter”. Wynik z laboratorium może pomóc przełamać wstyd przed rozmową z lekarzem.

Nie oznacza to, że test z krwi stanie się magicznym rozwiązaniem. Leczenie depresji i lęku nadal będzie opierać się na kilku filarach:

• regularnych spotkaniach z psychiatrą lub psychoterapeutą,
• farmakoterapii, jeśli jest potrzebna,
• zmianach w stylu życia – śnie, ruchu, relacjach, pracy,
• szukaniu wsparcia wśród bliskich i organizacji pomocowych.

Badanie krwi może jedynie pomóc precyzyjniej ustawić te elementy i śledzić, jak organizm reaguje na leczenie, podobnie jak w przypadku terapii nadciśnienia czy cukrzycy.

Na co uważać, gdy testy się upowszechnią

Wraz z nową technologią rośnie ryzyko uproszczeń. Część osób może próbować samodzielnie interpretować wyniki, opierając się na fragmentach informacji znalezionych w sieci. To prosta droga do niepotrzebnego lęku albo odwrotnie – bagatelizowania sygnałów, które wymagają reakcji.

Druga kwestia dotyczy etykietowania. Jeśli firmy ubezpieczeniowe lub pracodawcy zyskają dostęp do tego typu danych, mogą zacząć dzielić ludzi na „stabilnych” i „ryzykownych” psychicznie. Dlatego tak ważne są jasne zasady ochrony prywatności, porównywalne z regulacjami dla danych genetycznych.

Dla części pacjentów dobrym rozwiązaniem może być traktowanie wyniku badania krwi jako punktu wyjścia do rozmowy, nie jako ostatecznego werdyktu. W praktyce oznacza to: zabrać wynik na wizytę, zadać lekarzowi konkretne pytania i razem ustalić, co z tym zrobić.