Mikrosen w mózgu? Naukowcy tłumaczą, skąd biorą się problemy z koncentracją przy ADHD

Nowe badania sugerują, że u dorosłych z ADHD mózg potrafi na moment „przysnąć”, choć człowiek czuje się zupełnie przytomny.

Naukowcy śledzili aktywność elektryczną mózgu podczas nużących zadań wymagających ciągłej uwagi. Okazało się, że krótkie „wyłączenia” fragmentów kory mózgowej mogą stać za nagłymi spadkami koncentracji, błędami i poczuciem, że myśli po prostu znikają.

Gdy koncentracja nagle się urywa, choć bardzo się starasz

Każdy zna ten stan: siedzisz nad mailem, raportem albo prezentacją, patrzysz w ekran, a po chwili orientujesz się, że nie pamiętasz dwóch ostatnich minut. Litery się nie składają, reakcje zwalniają, rośnie irytacja. U części osób zdarza się to sporadycznie, u osób z ADHD – zdecydowanie częściej i mocniej.

W badaniu opisanym w „Journal of Neuroscience” porównano dwie grupy dorosłych: 32 osoby z rozpoznanym ADHD, nieprzyjmujące leków, oraz 31 osób neurotypowych. Wszyscy wykonywali zadanie wymagające długotrwałej koncentracji, a w tym czasie rejestrowano aktywność ich mózgu za pomocą EEG, czyli elektroencefalografii.

Przeczytaj również: Psycholog wyjaśnia: te dwa wspomnienia z dzieciństwa sprzyjają szczęśliwemu życiu

Co kilka chwil badani odpowiadali też na pytania o swój aktualny stan umysłu. Mieli zaznaczyć, czy są skoncentrowani na zadaniu, błądzą myślami, czy mają wrażenie „pustki w głowie”. Dzięki temu badacze mogli powiązać obiektywne dane z EEG z tym, jak uczestnicy odczuwają własną uwagę.

ADHD a zadania monotonne: więcej błędów i „dziur” w uwadze

Różnice między grupami okazały się wyraźne. Dorośli z ADHD popełniali więcej tzw. błędów komisji – reagowali wtedy, gdy nie powinni – oraz więcej pominięć, czyli w ogóle nie odpowiadali na istotny bodziec. To właśnie te pominięcia najlepiej pokazują całkowity zanik uwagi na krótką chwilę.

Przeczytaj również: Jedna prosta rzecz w przerwie na lunch, która mocno podbija produktywność

Czas reakcji osób z ADHD był nie tylko wolniejszy, lecz także dużo bardziej zmienny. Nie chodzi więc wyłącznie o „wieczne spóźnienie”, ale o brak stabilności: raz mózg odpowiada szybko, za moment jakby się ociągał. Uczestnicy z ADHD zgłaszali też więcej epizodów błądzenia myślami oraz stanów opisywanych jako „pusto w głowie”, połączonych z narastającą sennością.

Badani z ADHD częściej mówili: „przestałem na chwilę myśleć o zadaniu” albo „zupełnie odpłynąłem”, a ich mózg w tym czasie wykazywał wzmożoną aktywność związaną z sennością.

Takie epizody nie są więc zwykłym „rozkojarzeniem z lenistwa”. Coraz więcej danych wskazuje, że za tym stoją realne, mierzalne różnice w pracy mózgu.

Przeczytaj również: Masz wrażenie, że nikt cię nie rozumie? Ten sposób myślenia zdradza samotność

Co pokazuje EEG: mikrosen w czuwającym mózgu

Analiza zapisów EEG ujawniła zjawisko, które wiele tłumaczy. Nawet u w pełni obudzonych osób pojawiały się krótkie fragmenty aktywności mózgu przypominające sen – zwłaszcza sen wolnofalowy, kojarzony z głębokim odpoczynkiem. To tzw. mikrosen lub mikroepizody snu.

Nie chodzi o to, że cały mózg przechodzi w stan snu. Zwalnia lokalnie, w konkretnych obszarach kory. Wygląda to tak, jakby pojedyncze „wyspy” neuronów mówiły: „na moment się wyłączam”, mimo że człowiek siedzi prosto, patrzy przed siebie i jest przekonany, że czuwa.

Więcej wolnych fal, więcej problemów z zadaniem

U osób z ADHD badacze zauważyli znacznie większą gęstość wolnych fal na minutę, zwłaszcza w rejonach ciemieniowo-skroniowych, które biorą udział w przetwarzaniu bodźców i integracji informacji. Zwiększona była też aktywność w zakresie fal theta w obszarach czołowo-skroniowych – to wzorzec często wiązany ze zmęczeniem poznawczym i trudnością w utrzymaniu czujności.

Im więcej takich mikroepizodów snu pojawiało się w danym przedziale czasu, tym więcej błędów popełniała osoba badana. Rosła liczba pominięć, wydłużał się czas reakcji, a wyniki oscylowały jak na sinusoidzie zamiast trzymać stały poziom.

Krótki „przysiad” aktywności mózgowej w jednym z rejonów kory wystarczał, aby zadanie na moment całkowicie wypało z pola uwagi.

Analizy statystyczne wskazują, że to właśnie gęstość tych wolnych fal w dużej mierze wyjaśnia różnice między grupą ADHD a grupą kontrolną. Mikrosen nie jest więc tylko ciekawostką, ale realnym mechanizmem stojącym za wahaniami uwagi.

Nowe spojrzenie na ADHD: nie tylko impulsywność i chaos

ADHD bywa kojarzone głównie z nadmierną ruchliwością czy problemami z organizacją. Tymczasem u dorosłych często na pierwszy plan wysuwają się zupełnie inne trudności: chroniczne zmęczenie, ciągłe „rozjeżdżanie się” uwagi, poczucie, że mózg pracuje skokami, a nie płynnie.

Badania nad mikrosnem pokazują, że problemy z koncentracją nie sprowadzają się tylko do braku silnej woli albo „słabego charakteru”. Związane są z neurofizjologiczną niestabilnością układów, które odpowiadają za czuwanie i senność. Mózg osób z ADHD częściej wykonuje te gwałtowne mikroprzejścia w stronę stanu przypominającego sen.

To łączy ADHD z zaburzeniami snu, które w tej grupie występują zdecydowanie częściej: od trudności z zasypianiem, przez nocne wybudzenia, po nadmierną senność w dzień. Możliwe, że mózg, który w nocy nie odpoczywa wystarczająco efektywnie, „dopisuje” sobie brak snu w ciągu dnia w postaci mikrosnu – kosztem koncentracji.

Jak może to wyglądać w codziennym życiu

• podczas spotkania online nagle gubisz wątek i nie wiesz, o czym była mowa w ostatniej minucie;
• czytasz ten sam akapit trzy razy, bo słowa uciekają, choć się starasz;
• w pracy przy taśmie albo kasie robisz pojedyncze, „dziwne” pomyłki – omijasz produkt, mimo że dobrze znasz procedurę;
• na uczelni patrzysz na prezentację, ale w głowie pojawia się kompletny „reset”: żadnej myśli, tylko puste patrzenie.

W takich momentach otoczenie często interpretuje sytuację jako brak zainteresowania, lenistwo czy brak szacunku. Badania nad mikroepizodami snu pokazują, że w tle może działać mechanizm biologiczny, na który bez strategii i wsparcia trudno mieć wpływ.

Co te wyniki mogą znaczyć dla diagnozy i terapii

Choć opisane badanie miało ograniczoną skalę, wskazuje pewien kierunek rozumienia ADHD. Zamiast patrzeć wyłącznie na zachowanie – roztargnienie, impulsywność, zapominanie – można coraz precyzyjniej mierzyć to, co dzieje się w mózgu w czasie rzeczywistej pracy umysłowej.

Połączenie tych trzech obszarów – zachowania, sygnałów z EEG i subiektywnych opisów – wskazuje, że problemy z koncentracją w ADHD są mocno związane z regulacją czuwania. Układ odpowiedzialny za utrzymanie nas w stanie gotowości do działania jest bardziej „rozchwiany”.

Dla praktyki klinicznej może to oznaczać większy nacisk na ocenę snu i zmęczenia przy diagnozie ADHD u dorosłych. Osoba, która skarży się na dramatyczne spadki koncentracji w ciągu dnia, niekoniecznie potrzebuje wyłącznie kolejnej aplikacji do planowania zadań, ale też analizy jakości snu, godzin zasypiania czy współistniejącej bezsenności.

Jak wykorzystać tę wiedzę w codziennym funkcjonowaniu

Choć pojedyncze badanie nie zmieni od ręki standardów leczenia, daje kilka praktycznych wskazówek. Jeśli masz ADHD lub podejrzewasz je u siebie, warto przyjrzeć się nie tylko samej organizacji dnia, ale też warunkom snu i poziomowi zmęczenia.

Przykładowe strategie, które mogą ograniczać mikrosen w trakcie dnia:

• krótsze, ale częstsze przerwy podczas pracy nad jednym zadaniem, zanim pojawi się „pustka w głowie”;
• przeplatanie zadań wymagających dużej uwagi prostszymi, bardziej automatycznymi czynnościami;
• pilnowanie stałej pory zasypiania i wstawania, także w weekendy;
• unikanie przewlekłego niedosypiania – przy ADHD potrafi ono mocno nasilać objawy;
• rozmowa z lekarzem o jakości snu, jeśli w dzień często pojawia się senność i „odjazdy” myślowe.

Dla otoczenia – pracodawców, partnerów, nauczycieli – świadomość zjawiska mikrosnu może być szansą na mniej osądzające podejście. Osoba, która na chwilę „odpływa” na spotkaniu, niekoniecznie chciała być niegrzeczna. Czasem jej mózg po prostu wszedł na sekundę w tryb drzemki, choć oczy pozostały otwarte.

W kolejnych latach badania nad tym zjawiskiem mogą otworzyć drzwi do nowych metod leczenia: lepszego dopasowania farmakoterapii, treningów neurofeedback czy programów higieny snu projektowanych specjalnie dla osób z ADHD. Zrozumienie, że problemy z koncentracją bywają efektem mikrosnu, a nie „lenistwa”, samo w sobie bywa dla wielu osób sporą ulgą – i początkiem skuteczniejszego szukania pomocy.