5 niepokojących cech osobowości, które mocno podbijają ryzyko schizofrenii

Suche emocje, impulsywność i skłonność do manipulacji mogą w długiej perspektywie iść w parze z poważniejszym ryzykiem choroby psychicznej.

Duże badanie z Finlandii wskazuje, że osoby z wyraźnymi cechami psychopatycznymi trafiają do szpitala z rozpoznaniem schizofrenii znacznie częściej niż ci, u których takie rysy prawie nie występują. Naukowcy nie mówią o wyroku losu, ale o wyraźnym sygnale ostrzegawczym.

Fińskie badanie, które zaniepokoiło psychiatrów

W czasopiśmie „Acta Psychiatrica Scandinavica” opisano losy 341 osób badanych w latach 80. i 90. w szpitalu psychiatrii sądowej w Finlandii. Byli to głównie mężczyźni, często po konfliktach z prawem, oceniani pod kątem odpowiedzialności karnej i stanu psychicznego.

Kluczowe było jedno pytanie: czy wysoki poziom cech psychopatycznych na początku życia dorosłego wiąże się z większym prawdopodobieństwem, że za kilka lub kilkanaście lat pojawi się schizofrenia wymagająca hospitalizacji? Aby to sprawdzić, badacze połączyli dane z ocen psychiatrycznych z krajowym rejestrem lecznictwa.

Przeczytaj również: 9 mocnych stron psychicznych ludzi z PRL, których dziś coraz bardziej brakuje

Silnie lub choćby umiarkowanie nasilone cechy psychopatyczne zwiększały ryzyko późniejszej hospitalizacji z powodu schizofrenii mniej więcej od pięciu do dziewięciu razy.

To nie były krótkie obserwacje. Uczestników śledzono nawet do 40 lat. To pozwoliło uchwycić nie tylko pierwsze epizody psychotyczne, ale całe długie trajektorie życia, z uwzględnieniem wieku, płci, uzależnień i odpowiedzialności karnej.

Pięć sygnałów ostrzegawczych w osobowości

Psychiatrzy nie mówią tu o jednym, zwartym „typie psychopaty”, lecz o zestawie cech osobowości, które występują w różnym nasileniu w populacji. Im wyższy ich poziom, tym większe ryzyko, że życie danej osoby mocno się skomplikuje – także pod względem zdrowia psychicznego.

Przeczytaj również: Psycholodzy ostrzegają: to powiadomienia z telefonu, a nie ekran, najbardziej męczą mózg

Najczęściej opisywane cechy psychopatyczne

• Chłód emocjonalny i brak empatii – trudność w odczytywaniu stanów innych ludzi, obojętność na cierpienie.
• Niewielkie poczucie winy – słaba lub żadna skrucha po zranieniu kogoś, racjonalizowanie własnych zachowań.
• Skłonność do manipulacji – wykorzystywanie kłamstwa i uroku osobistego dla własnych korzyści.
• Impulsywność i łamanie zasad – działanie „na gorąco”, ignorowanie konsekwencji, lekceważenie norm.
• Przewlekła nieodpowiedzialność – problemy z utrzymaniem pracy, relacji, zobowiązań rodzinnych i finansowych.

Badacze korzystali z uznanego w psychiatrii narzędzia – skali Psychopathy Checklist-Revised (PCL-R). Na jej podstawie dzielono badanych na osoby z niskim, umiarkowanym lub wysokim nasileniem cech psychopatycznych. Bardzo wysoki wynik oznaczał zakwalifikowanie do grupy określanej jako psychopatyczna.

Psychiatrzy podkreślają, że takie cechy istnieją na kontinuum – pewne ich fragmenty można zauważyć także u ludzi, którzy nigdy nie staną przed sądem ani nie trafią do szpitala psychiatrycznego.

Ile razy rośnie ryzyko schizofrenii?

W analizie porównano osoby z niewielką liczbą cech psychopatycznych z tymi, u których było ich zdecydowanie więcej. Wyniki są wyraźne, nawet po uwzględnieniu czynników takich jak uzależnienia czy płeć.

Przeczytaj również: „Masz wartość tylko gdy coś dajesz” – bolesna lekcja, którą wielu z nas odkłada na całe życie

Szczególnie głośno komentuje się fakt, że wśród osób z najwyższym nasileniem cech psychopatycznych około jedna piąta rozwinęła schizofrenię w trakcie obserwacji. Jednocześnie cztery na pięć takich osób nigdy tej choroby nie doświadczyły.

Naukowcy mocno podkreślają, że ich próba pochodziła z psychiatrii sądowej, a więc nie odzwierciedla dokładnie całej populacji. W grę wchodziły różne obciążenia: uzależnienia, traumy, specyficzny przebieg rozwoju. Te czynniki mogą współtworzyć związek statystyczny między cechami psychopatycznymi a schizofrenią, bez prostego, przyczynowego schematu „jedno powoduje drugie”.

Psychopatia a schizofrenia: dwie różne historie

W języku potocznym te dwa pojęcia często się zlewają. W praktyce klinicznej chodzi jednak o zupełnie różne kategorie, wymagające innych form pomocy i innego myślenia o odpowiedzialności.

Dlaczego nie można wrzucać wszystkiego do jednego worka

Podczas jednego z głośnych procesów sądowych specjalista psychiatrii tłumaczył, że „schizofreniczny” nie znaczy „zimny i bez uczuć”. Schizofrenia wiąże się z objawami psychotycznymi: urojeniami, omamami, głębokim zaburzeniem kontaktu z rzeczywistością. Często jest to doświadczenie skrajnego lęku, chaosu wewnętrznego, a nie wyrachowanej agresji.

Z kolei cechy psychopatyczne opisują sposób przeżywania relacji i emocji: dystans, brak empatii, manipulacyjny styl działania. U niektórych osób łączą się one z zaburzeniem osobowości antyspołecznej i silnym komponentem narcystycznym. Taki profil potrafi współistnieć z przemocowym dzieciństwem, zaniedbaniem, wykorzystaniem i uzależnieniami.

Badanie fińskie sugeruje, że tam, gdzie kumulują się traumy, uzależnienia, cechy psychopatyczne i schizotypowe, rośnie zagrożenie schizofrenią. Nie oznacza to automatycznie, że każda osoba w takim położeniu zachoruje.

Co z tego wynika dla profilaktyki i praktyki klinicznej?

Wyniki badania stawiają przed psychiatrią i psychologią kilka niewygodnych pytań. Nie chodzi o stygmatyzację, lecz o rozsądne wykorzystanie wiedzy o ryzyku.

Gdzie mogą zadziałać wcześniejsze interwencje

• W psychiatrii sądowej – osoby z wyraźnymi cechami psychopatycznymi powinny być monitorowane nie tylko pod kątem zachowań agresywnych, ale także pierwszych, subtelnych sygnałów psychozy.
• W leczeniu uzależnień – tam często spotyka się podobne konfiguracje cech. Uważna obserwacja zmian w myśleniu i zachowaniu może przyspieszyć diagnozę schizofrenii.
• W opiece nad młodymi dorosłymi – impulsywność, łamanie zasad i brak empatii u nastolatka nie zawsze oznaczają zaburzenie, lecz przy silnym nasileniu warto włączyć profesjonalną ocenę.

W praktyce klinicznej przydatne staje się myślenie o „pakietach ryzyka”, a nie o pojedynczych cechach. Im więcej czynników się nakłada – traumy, uzależnienia, zaburzenia osobowości, samotność, niestabilne funkcjonowanie – tym bardziej zasadna jest czujność w kierunku poważniejszych zaburzeń psychicznych.

Jak rozumieć te wyniki jako zwykły czytelnik

Dla wielu osób takie dane brzmią przerażająco. Warto więc dodać kilka doprecyzowań. Po pierwsze, opisane osoby wyjściowo były już w bardzo trudnej sytuacji: trafiały do psychiatrii sądowej, a więc często miały za sobą przestępstwa, kryzysy i uzależnienia. Zdecydowana większość ludzi z pojedynczymi cechami z tej listy nigdy nie stanie się ani sprawcami przemocy, ani pacjentami szpitala psychiatrycznego.

Po drugie, schizofrenia jest chorobą złożoną, w której rolę odgrywają geny, rozwój mózgu, środowisko rodzinne, stres i substancje psychoaktywne. Cechy osobowości to tylko jeden z wielu elementów układanki. Można mieć trudny charakter, a jednocześnie nigdy nie doświadczyć psychozy; można też zachorować mimo braku jakichkolwiek rysów psychopatycznych.

Po trzecie, wczesna, nieoceniająca pomoc ma znaczenie. Jeśli ktoś w otoczeniu zaczyna być coraz bardziej podejrzliwy, izoluje się, mówi o dziwnych przeżyciach, wydaje się oderwany od rzeczywistości – niezależnie od jego cech charakteru warto zachęcić go do kontaktu ze specjalistą. Im wcześniej pojawi się diagnoza i leczenie, tym większa szansa na zatrzymanie poważniejszego kryzysu.

Z perspektywy społecznej trudniej jest jeszcze o jedno: unikanie łatwych etykiet. Słowa „psychopata” czy „schizofrenik” funkcjonują w języku potocznym jak obelgi. Tymczasem badania takie jak fińskie pokazują raczej złożoność ludzkich historii niż proste podziały na „złych” i „chorych”. Dają narzędzie, by uważniej przyglądać się ryzykownym konfiguracjom cech i doświadczeń – po to, by reagować wcześniej, a nie tylko oceniać po fakcie.