Uwaga, kleszcze wracają na lato: jak nie wpaść w pułapkę boreliozy

Coraz cieplejsze i dłuższe dni oznaczają nie tylko grille i wyjazdy, ale też cichy powrót kleszczy do parków, ogrodów i lasów.

Ten niepozorny pajęczak potrafi w kilka godzin zmienić beztroski spacer w poważny problem zdrowotny. Borelioza, najczęstsza choroba przenoszona przez kleszcze w Europie, zbiera żniwo co roku, a wiele osób wciąż bagatelizuje pierwsze objawy.

Dlaczego latem ryzyko ukąszenia kleszcza rośnie tak mocno

Kleszcze uwielbiają miejsca, w których ludzie lubią spędzać lato: wysoką trawę, zarośla, obrzeża lasów, zakrzaczenia przy ścieżkach, wilgotne zagajniki, a nawet zadbane miejskie parki i prywatne ogródki. Siadają na źdźbłach trawy czy gałązkach i czekają, aż przejdzie człowiek lub zwierzę, aby zaczepić się o skórę lub ubranie.

Aktywność tych pajęczaków trwa od wiosny do późnej jesieni, ale szczyt przypada na ciepłe miesiące, kiedy chodzimy w krótkich spodenkach, sandałach i koszulkach z krótkim rękawem. Więcej odkrytej skóry oznacza mniej barier dla kleszcza i łatwiejszy dostęp do żywiciela.

Ryzyko kontaktu z kleszczem istnieje nie tylko w głębokim lesie. Szacuje się, że znaczna część ukąszeń zdarza się w przydomowych ogrodach i miejskich terenach zielonych.

Najczęściej narażone są osoby, które spędzają dużo czasu na zewnątrz: dzieci bawiące się na trawie, biegacze, rowerzyści, działkowcy, grzybiarze, myśliwi, opiekunowie psów i kotów. Zwierzęta domowe mogą dodatkowo przynieść kleszcza do mieszkania lub domu, co jeszcze zwiększa ekspozycję rodziny.

Borelioza – co właściwie przenosi kleszcz

Najgroźniejsze w całej historii jest nie samo ukąszenie, lecz bakteria, którą część kleszczy przenosi w swoim jelicie. Chodzi o krętki rodzaju Borrelia, odpowiedzialne za boreliozę. Podczas żerowania bakterie mogą wraz ze śliną przejść do krwi człowieka.

Ryzyko zakażenia rośnie wraz z czasem, przez jaki kleszcz pozostaje wczepiony w skórę. Im szybciej go usuniemy, tym lepiej dla zdrowia. Usunięcie w ciągu pierwszej doby znacząco ogranicza szansę zakażenia.

Nie każdy kleszcz jest nosicielem bakterii, a nawet po ukąszeniu zakażonym osobnikiem nie u każdego rozwinie się choroba. Mimo to liczby nowych przypadków w krajach europejskich idą w dziesiątki tysięcy rocznie, więc zagrożenia nie warto lekceważyć.

Objawy boreliozy: na co patrzeć po ukąszeniu

Wiele osób dowiaduje się o boreliozie dopiero wtedy, gdy pojawiają się dolegliwości ze strony stawów czy układu nerwowego. Zdarza się, że początki choroby przeszły prawie niezauważone. Kluczowy sygnał, na który trzeba zwrócić uwagę, to tzw. rumień wędrujący.

Charakterystyczny rumień po kleszczu

Rumień wędrujący to powiększająca się plama zaczerwienienia skóry w miejscu ukąszenia. Zwykle rozwija się od 3. do 30. dnia po kontakcie z kleszczem. Często ma kształt owalny lub przypomina tarczę strzelniczą – bardziej zaczerwienione obrzeża, jaśniejszy środek.

Rumień wędrujący nie zawsze swędzi i nie musi boleć. Właśnie przez brak dolegliwości wiele osób go bagatelizuje, myląc z podrażnieniem czy ukąszeniem komara.

Poza zmianami skórnymi mogą wystąpić:

• stan podgorączkowy lub gorączka,
• silne zmęczenie, „rozbicie”,
• bóle głowy, mięśni i stawów,
• uczucie „łamania w kościach” podobne do infekcji wirusowej.

Nie zawsze te objawy łączą się w jedną całość w naszej głowie z wcześniejszym ukąszeniem – zwłaszcza jeśli minęło już kilka tygodni. Tymczasem szybkie włączenie antybiotyku w początkowym etapie zwykle pozwala zatrzymać chorobę i uniknąć długotrwałych powikłań.

Skutki nieleczonej boreliozy

Jeżeli infekcja rozwija się miesiącami, może dojść do zajęcia stawów (ból i obrzęk, zwłaszcza w kolanach), układu nerwowego (porezonowe bóle, drętwienia, porażenie nerwu twarzowego, zaburzenia koncentracji) czy serca (zaburzenia rytmu, kołatania). Część chorych skarży się na wyczerpanie tak silne, że zwykłe obowiązki dnia codziennego stają się wyzwaniem.

Nierozpoznana borelioza potrafi więc na długi czas wyłączyć aktywną osobę z normalnego funkcjonowania. Dlatego warto reagować od razu, zamiast czekać, aż „samo przejdzie”.

Jak skutecznie zmniejszyć ryzyko ukąszenia kleszcza

Ochrona przed boreliozą zaczyna się jeszcze przed wyjściem z domu. Kluczową rolę grają ubrania, sposób poruszania się po terenach zielonych i dokładne oględziny ciała po powrocie.

Ubranie to pierwsza bariera

Planując spacer po lesie lub pracę w ogródku, warto postawić na:

• długie spodnie i bluzę lub koszulę z długim rękawem,
• jasne tkaniny – na nich kleszcze są lepiej widoczne,
• pełne buty zamiast sandałów,
• spodnie wsunięte w skarpetki przy wyższej trawie.

Dobrze działają też repelenty przeznaczone do ochrony przed kleszczami – zarówno w formie sprayu na skórę, jak i preparatów do spryskiwania odzieży. Trzeba tylko uważnie czytać ulotkę, zwłaszcza w przypadku dzieci i kobiet w ciąży.

Kontrola ciała po powrocie do domu

Po wycieczce, bieganiu, pracy na działce czy zabawie dziecka na trawie warto obejrzeć dokładnie całe ciało. Kleszcze szczególnie lubią miejsca ciepłe, wilgotne i „schowane”:

• pachwiny, pośladki, okolice genitaliów,
• zgięcia kolan i łokci,
• pachy, okolice pępka,
• skórę pod biustem,
• skórę głowy, kark i linię włosów,
• okolice uszu i za uszami.

Tego samego dnia warto przejrzeć sierść psa lub kota, szczególnie po spacerze w zaroślach. Zwierzę może nie tylko samo zachorować, ale też przynieść kleszcza do łóżka, na kanapę czy dywan.

Jak prawidłowo usunąć kleszcza

Jeśli mimo środków ostrożności znajdziemy kleszcza wbitego w skórę, najważniejszy jest spokój i szybkie, prawidłowe usunięcie. Nie trzeba jechać na izbę przyjęć – w większości przypadków poradzimy sobie sami.

Liczy się przede wszystkim czas i technika. Im krócej kleszcz żeruje, tym niższe ryzyko zakażenia boreliozą.

Najbezpieczniej użyć specjalnego przyrządu do usuwania kleszczy, dostępnego w aptekach i niektórych sklepach zoologicznych. Może to być „kleszczołapka”, haczyk lub pęseta przeznaczona do tego celu.

Warto zapisać datę usunięcia i, jeśli się da, zrobić zdjęcie miejsca ukąszenia. Ułatwi to późniejszą ocenę, czy zmiana skórna się powiększa, czy wygląda raczej jak naturalna reakcja na drobne uszkodzenie.

Kiedy zgłosić się do lekarza po kontakcie z kleszczem

Nie każdy epizod ukąszenia będzie wymagał antybiotyku. Są jednak sytuacje, kiedy wizyta u lekarza staje się rozsądną decyzją:

• pojawia się powiększający się rumień w miejscu ukąszenia,
• po kilku dniach lub tygodniach od ukąszenia występują gorączka, silne bóle stawów, mięśni lub głowy,
• pojawiają się objawy neurologiczne (np. opadanie kącika ust, zaburzenia czucia),
• kleszcz siedział w skórze bardzo długo, a nie mamy pewności co do czasu,
• wcześniej już chorowaliśmy na boreliozę lub mamy inne choroby obniżające odporność.

Lekarz rodzinny może zadecydować o włączeniu antybiotyku lub skierować na dalszą diagnostykę. Samodzielne przyjmowanie antybiotyków „na wszelki wypadek” bez konsultacji nie jest dobrym pomysłem – utrudnia późniejsze rozpoznanie i może doprowadzić do oporności bakterii.

Dlaczego temat kleszczy wraca praktycznie co lato

Ciepłe zimy i dłuższy sezon wegetacyjny roślin sprawiają, że kleszcze mają lepsze warunki do życia niż kilkanaście lat temu. Spotykamy je w miejscach, w których kiedyś praktycznie ich nie było – także na osiedlowych skwerach czy miejskich wybiegach dla psów. Zmieniają się też nasze nawyki: częściej uprawiamy sport na świeżym powietrzu, wyprowadzamy się na obrzeża miast, zakładamy ogródki przydomowe i działki rekreacyjne.

Te wszystkie elementy składają się na jedną rzecz: więcej kontaktów człowieka z kleszczami. Nie chodzi o to, aby rezygnować z ruchu i wypoczynku na zewnątrz, lecz żeby wprowadzić parę prostych nawyków. Kilka minut poświęcone na obejrzenie skóry po spacerze może oszczędzić miesięcy zmagań z chorobą.

Warto też nauczyć dzieci, jak wyglądają kleszcze, gdzie mogą się ukryć, i że każde podejrzane „czarne ziarenko” na skórze warto pokazać dorosłym. Świadomość i spokój działają lepiej niż panika czy całkowite unikanie natury. Dzięki temu lato może zostać tym, czym ma być: czasem luzu i odpoczynku, a nie serią wizyt w gabinetach lekarskich.