Tiki atakują latem: jak uchronić się przed boreliozą i jej skutkami

Coraz cieplejsze lata sprzyjają wysypowi kleszczy, a wraz z nimi rośnie ryzyko boreliozy – choroby, która potrafi wywrócić życie do góry nogami.

Kiedy wskakujemy w szorty, dzieci biegają boso po trawie, a grille przeciągają się do nocy, w trawie cicho działa przeciwnik, którego łatwo zignorować. Jeden niewielki kleszcz może sprawić, że beztroskie wakacje zmienią się w długą serię badań, antybiotyków i wizyt u specjalistów.

Dlaczego latem kleszczy jest coraz więcej

Kleszcze lubią wilgoć, półcień i stabilną temperaturę. Idealne miejsca to zarośla, wysokie trawy, leśne ścieżki, obrzeża łąk, parki i przydomowe ogrody. Nie spadają z drzew – najczęściej siedzą na źdźbłach trawy czy krzewach i czekają, aż przejdzie człowiek lub zwierzę, żeby się zaczepić.

Wyższe temperatury zimą sprawiają, że sezon aktywności kleszczy znacznie się wydłuża. Dawniej był to głównie wiosenno-letni problem. Teraz lekarze notują ukąszenia od wczesnej wiosny aż do późnej jesieni, a szczyt przypadków przypada na pełnię lata, kiedy najwięcej czasu spędzamy na zewnątrz.

Silne nasłonecznienie nie gwarantuje bezpieczeństwa – kleszcze świetnie radzą sobie także w miejskich parkach i zwykłych ogródkach.

Najbardziej narażone są osoby, które często mają kontakt z zielenią: spacerowicze z psami, biegacze, rowerzyści, działkowcy, grzybiarze, harcerze, a także dzieci bawiące się na trawie. Znaczna część ukąszeń ma miejsce tuż obok domu – na działce, na placu zabaw, podczas rodzinnego pikniku.

Jak dochodzi do zarażenia boreliozą

Nie każdy kleszcz przenosi boreliozę, ale nigdy nie wiemy, na jakiego trafiliśmy. Chorobę wywołują bakterie z grupy Borrelia, które żyją w jelicie kleszcza i podczas żerowania mogą przejść do jego śliny, a następnie do krwi człowieka.

Ryzyko zakażenia rośnie wraz z czasem, jaki kleszcz spędza w skórze. Gdy usuniemy go w ciągu kilkunastu godzin, szansa na rozwój boreliozy znacząco maleje. Im dłużej pozostaje wczepiony, tym bardziej sytuacja staje się ryzykowna.

Kluczowe jest więc szybkie zauważenie kleszcza. Najczęściej wybiera on miejsca ciepłe i trudno dostępne: pachwiny, pachy, okolice pępka, tył kolan, linię bielizny, skórę głowy, za uszami czy wokół sutków.

Borelioza: objawy, których nie wolno zlekceważyć

Najbardziej charakterystycznym, choć nie zawsze obecnym, objawem wczesnej boreliozy jest wędrujący rumień. To czerwona plama wokół miejsca ukąszenia, która stopniowo się rozszerza.

Jak wygląda wędrujący rumień

• pojawia się zwykle między 3. a 30. dniem po ukąszeniu
• ma co najmniej kilka centymetrów średnicy i powoli się powiększa
• często jest jaśniejsza w środku, czasem przypomina tarczę strzelniczą
• nie zawsze swędzi ani boli, dlatego łatwo go przeoczyć

Pojawienie się rozszerzającej się, okrągłej czerwonej plamy po ukąszeniu kleszcza jest wystarczającym powodem do wdrożenia antybiotykoterapii przez lekarza – bez czekania na wyniki badań krwi.

Do rumienia mogą dołączyć objawy grypopodobne: gorączka, uczucie rozbicia, bóle mięśni i stawów, zmęczenie nieadekwatne do wysiłku. Sporo osób bagatelizuje te sygnały, uznając je za „przemęczenie” albo zwykłe przeziębienie po wyjeździe nad jezioro.

Skutki nieleczonej boreliozy

Gdy choroba rozwija się miesiącami, może zaatakować różne układy w organizmie. Dochodzi wtedy do:

• nawracających bólów i obrzęków stawów, zwłaszcza kolan
• zajęcia układu nerwowego – drętwienia, niedowłady, przewlekłe bóle
• zaburzeń rytmu serca i kołatań
• problemów z koncentracją i pamięcią
• długotrwałego, wyczerpującego zmęczenia

Taki stan potrafi skutecznie ograniczyć codzienne funkcjonowanie, pracę zawodową i życie rodzinne. Dlatego liczy się szybka reakcja po każdym zauważonym ukąszeniu.

Jak się ubrać i zachować, żeby ograniczyć ryzyko ukąszenia

Ochrona zaczyna się jeszcze przed wyjściem z domu. Strój ma naprawdę duże znaczenie.

Odpowiednie ubranie na spacer i do ogrodu

• długie spodnie i bluzka z długim rękawem, nawet przy ładnej pogodzie
• spodnie wsunięte w skarpetki, szczególnie w lesie i na wysokiej trawie
• obuwie zakryte, stabilne, a nie klapki czy sandały
• jasne kolory ubrań – kleszcza łatwiej zauważyć

Dobrym pomysłem jest też używanie środków odstraszających kleszcze na skórę lub ubranie, oczywiście z uwzględnieniem wieku dzieci i przeciwwskazań w ciąży. Warto zawsze czytać ulotkę i trzymać się zalecanych odstępów między aplikacjami.

Czynności po powrocie do domu

Najskuteczniejszym „domowym testem” na kleszcza jest dokładne obejrzenie całego ciała po każdym kontakcie z trawą czy lasem – także u dzieci i zwierząt.

Po spacerze lub pracy w ogrodzie warto:

• ściągnąć ubranie i obejrzeć je, a po wyjeździe za miasto wyprać w wyższej temperaturze
• wziąć prysznic i obejrzeć skórę w dobrym świetle, korzystając z lusterka lub pomocy domownika
• sprawdzić dokładnie skórę głowy, okolice za uszami, pachy, pachwiny, tył kolan
• przeczesać sierść psa lub kota i obejrzeć miejsca, gdzie skóra jest cienka

Jak prawidłowo usunąć kleszcza

Jeżeli zauważysz kleszcza, nie czekaj „do jutra”. Im szybciej zareagujesz, tym lepiej.

Krok po kroku

• sięgnij po specjalny przyrząd do usuwania kleszczy (tzw. kleszczołapkę lub haczyk), najlepiej mieć go w domowej i samochodowej apteczce
• złap kleszcza jak najbliżej skóry, nie ściskając jego odwłoka
• pociągnij go zdecydowanym ruchem, często z lekkim przekręceniem
• nie używaj tłuszczu, oleju, alkoholu ani ognia – to może sprowokować kleszcza do „wpompowania” większej ilości śliny
• po usunięciu zdezynfekuj miejsce ukąszenia i dokładnie umyj ręce

Nie trzeba jechać z kleszczem do laboratorium ani trzymać go w słoiczku. Dużo ważniejsze jest zanotowanie daty i obserwacja skóry oraz samopoczucia przez kolejne tygodnie. Warto zrobić zdjęcie miejsca ukąszenia – pomoże to lekarzowi w ocenie ewentualnego rumienia.

Kiedy zgłosić się do lekarza

Konsultacja medyczna jest potrzebna w kilku sytuacjach:

• pojawia się powiększająca się czerwona plama w miejscu ukąszenia lub w jego okolicy
• po kilku dniach występuje gorączka, dreszcze, bóle mięśni i stawów
• zauważasz nietypowe drętwienia, silne bóle nerwowe czy zaburzenia widzenia
• ukąszenie dotyczy małego dziecka, kobiety w ciąży lub osoby z obniżoną odpornością

W przypadku klasycznego rumienia lekarz zwykle nie czeka na wyniki badań, tylko wdraża antybiotyk, który bardzo skutecznie zatrzymuje rozwój choroby.

Testy serologiczne w pierwszych dniach po ukąszeniu często wychodzą ujemnie, ponieważ organizm nie zdążył jeszcze wytworzyć przeciwciał. O sensownym momencie wykonania badań decyduje lekarz rodzinny lub specjalista chorób zakaźnych.

Dlaczego warto traktować boreliozę serio

Borelioza nie jest chorobą rzadką ani egzotyczną. Tysiące nowych przypadków rocznie pokazują, że każdy, kto spędza czas na zewnątrz, realnie się z nią styka. Wczesne stadium zwykle leczy się bez większych problemów, ale przewlekłe postacie potrafią trwać miesiącami i wymagać złożonej diagnostyki.

Sporo osób wiąże późniejsze dolegliwości – bóle stawów, kłopoty z pamięcią, brak energii – z wiekiem albo stresem, nie kojarząc ich z niepozornym ukąszeniem sprzed miesięcy. Dlatego tak duże znaczenie ma świadome podejście do każdego kontaktu z kleszczem, nawet jeżeli miejsce wkłucia wygląda niegroźnie.

Dobra wiadomość jest taka, że większości problemów da się uniknąć. Odpowiedni strój, środek odstraszający, krótka kontrola ciała po powrocie i szybkie usunięcie kleszcza realnie zmniejszają ryzyko. Nie są to skomplikowane czynności – po kilku wyjściach w teren stają się nawykiem, który może oszczędzić wielu zdrowotnych kłopotów.