Ta bakteria w jelitach dziecka może po latach wywołać raka jelita grubego

Naukowcy wskazują nowego winowajcę – bakterię z dzieciństwa.

Międzynarodowy zespół badaczy przeanalizował setki guzów jelita grubego i natrafił na wyraźny ślad toksyny produkowanej przez pospolitą bakterię jelitową. Wszystko wskazuje na to, że pierwsze uszkodzenia DNA mogą pojawiać się już w wieku kilku lat, a rak rozwija się po cichu przez następne dekady.

Rak jelita grubego atakuje coraz młodszych dorosłych

W krajach rozwiniętych rak jelita grubego przez wiele lat kojarzył się głównie z osobami po 50. roku życia. Od około dwóch dekad statystyki zaczęły się zmieniać w niepokojącym kierunku. W USA liczba przypadków u osób przed czterdziestką podwaja się mniej więcej co dziesięć lat.

Co szczególnie zaskakuje lekarzy, wielu pacjentów nie ma klasycznych czynników ryzyka. Nie są otyli, nie mają obciążającej historii rodzinnej, nie palą intensywnie, dbają o ruch. Mimo to trafiają do gabinetu z zaawansowanym nowotworem.

Podobny obraz pojawia się w innych krajach zachodnich. Wysokie wskaźniki raka jelita grubego u młodych dorosłych notuje się w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii czy Australii. Z kolei w Indiach czy wielu państwach Ameryki Łacińskiej takie przypadki zdarzają się zdecydowanie rzadziej.

Ta różnica między regionami sugeruje, że ogromne znaczenie mają czynniki środowiskowe i styl życia, a nie tylko geny. Przez lata podejrzewano dietę pełną produktów ultraprzetworzonych, siedzący tryb życia i zaburzenia mikrobioty jelitowej. Brakowało jednak mocnego dowodu pokazującego konkretny mechanizm.

Setki guzów, jedno molekularne „odciski palca”

Naukowcy z Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego wraz z partnerami z 11 krajów zsekwencjonowali DNA 981 guzów jelita grubego. Porównali zmiany genetyczne u młodszych dorosłych z tymi, które obserwuje się u starszych pacjentów.

W tkankach osób poniżej 40. roku życia znaleziono charakterystyczny wzór mutacji. Ta „sygnatura” idealnie pasuje do uszkodzeń wywoływanych przez kolibaktynę – toksynę produkowaną przez niektóre szczepy bakterii Escherichia coli.

Escherichia coli to klasyczny mieszkaniec naszych jelit. Większość jej odmian żyje tam spokojnie i co najwyżej sporadycznie sprawia kłopoty. Część szczepów posiada jednak fragment DNA nazywany wyspą genomową pks. To właśnie ten zestaw genów uruchamia produkcję kolibaktyny.

Kolibaktyna działa wyjątkowo agresywnie na materiał genetyczny. Tworzy „mostki” między dwoma nićmi DNA, prowadzi do ich pęknięć i chaosu w chromosomach. Takie zniszczenia komórka naprawia z trudem, a błędy naprawy sprzyjają powstawaniu mutacji sprzyjających nowotworzeniu.

Badacze wyliczyli, że mutacje typowe dla działania kolibaktyny występują w guzach młodych dorosłych około 3,3 razy częściej niż u starszych pacjentów.

To ogromna różnica statystyczna. Instytucje finansujące badania, w tym Cancer Research UK, podkreślają, że tak wyraźna nadreprezentacja wskazuje na istotną rolę tej toksyny w rozwoju raka u młodszych osób.

Ślad biegnie do dzieciństwa

Skąd w ogóle bierze się ta toksyczna bakteria w organizmie? Badania pokazują, że szczepy E. coli produkujące kolibaktynę kolonizują jelita bardzo wcześnie, często już w pierwszych latach życia.

Według danych cytowanych w pracy naukowej około 40% dzieci w USA i Wielkiej Brytanii ma w jelitach właśnie takie szczepy. To oznacza, że ekspozycja na toksynę zaczyna się na długo przed jakimkolwiek badaniem profilaktycznym, zanim ktokolwiek pomyśli o raku.

Kolibaktyna nie niszczy błyskawicznie całej tkanki. Jej działanie jest rozciągnięte w czasie. Co jakiś czas powoduje uszkodzenia DNA w komórkach nabłonka jelitowego. Część tych komórek obumiera, ale inne przeżywają, zachowując wadliwe fragmenty materiału genetycznego.

Mutacje gromadzą się po cichu przez lata. Dopiero po dwóch–trzech dekadach z takiej „kolekcji” błędów może wyrosnąć guz.

Ten długi okres rozwoju choroby tłumaczy, dlaczego rak jelita grubego pojawia się dopiero u młodych dorosłych, a nie u kilku- czy kilkunastolatków. Mechanizm jest trochę jak z korozją – niewidoczna na początku, po latach prowadzi do poważnego uszkodzenia konstrukcji.

Nowa koncepcja profilaktyki: test z kału i praca nad mikrobiotą

Skoro część Escherichia coli ma tak groźny potencjał, naukowcy chcą ją zacząć tropić jak bombę z opóźnionym zapłonem. Pojawiła się koncepcja prostych badań przesiewowych, które wykryją obecność szczepów produkujących kolibaktynę w próbce kału.

Jak mógłby wyglądać taki screening?

• Pobranie próbki kału – podobnie jak w testach na krew utajoną czy badaniach mikrobioty.
• Analiza genetyczna bakterii – wykrycie wyspy pks w DNA E. coli obecnej w próbce.
• Ocena ryzyka – osoby z dużą ilością toksynotwórczych szczepów trafiłyby do grupy podwyższonego ryzyka.
• Dalsze działania – częstsza kolonoskopia w dorosłości, modyfikacja diety, ewentualne terapie celowane na bakterie.

Badacze mówią też o możliwościach wpływania na skład mikrobioty. W grę wchodzą probiotyki, prebiotyki, a w przyszłości być może leki ukierunkowane na specyficzne szczepy. Celem nie jest „wyjałowienie” jelit, ale przesunięcie równowagi tak, by bakterii produkujących kolibaktynę było jak najmniej.

Kto może być najbardziej narażony?

Choć obecność bakterii wydaje się kluczowa, sama w sobie nie przesądza jeszcze o chorobie. Badacze wskazują na efekt kumulacji różnych czynników. Uproszczony obraz może wyglądać tak:

W praktyce ryzyko rośnie, gdy te elementy nakładają się na siebie od młodego wieku. Bakteria z toksyną może być iskrą, ale środowisko, w jakim żyjemy i co jemy, dostarcza „paliwa”.

Co z tego wynika dla rodziców i młodych dorosłych?

Ta linia badań nie służy temu, by straszyć rodziców każdą infekcją jelitową. Escherichia coli jest wszechobecna i nie da się ani nie trzeba całkowicie jej usunąć. Warto natomiast zwrócić uwagę na kilka praktycznych wniosków.

• Reaguj na niepokojące objawy u młodych osób – krew w stolcu, długotrwałe biegunki lub zaparcia, niewyjaśnione chudnięcie u trzydziesto- czy czterdziestolatka nie powinny być z góry zrzucane na „stres” czy hemoroidy.
• Dbaj o mikrobiotę od dzieciństwa – różnorodna dieta, dużo warzyw i błonnika, ograniczenie słodyczy i dań ultraprzetworzonych sprzyjają zdrowszej florze bakteryjnej.
• Unikaj zbędnych antybiotyków – niszczą one mikrobiotę, a po każdej takiej kuracji w jelitach może ułożyć się inny układ sił między szczepami.
• Rozmawiaj z lekarzem o rodzinnej historii raka – jeśli w rodzinie pojawiały się przypadki raka jelita grubego, warto wcześniej zacząć badania przesiewowe.

W kolejnych latach można spodziewać się rozwoju testów wykrywających groźne szczepy bakterii w kale dzieci i młodych dorosłych. Dla systemów ochrony zdrowia to szansa na zupełnie nową strategię – przesunięcie punktu ciężkości z leczenia zaawansowanego raka na identyfikację osób, u których proces chorobowy może dopiero się rozpoczynać.

Dla pojedynczego człowieka kluczowy jest fakt, że rak jelita grubego coraz częściej dotyczy ludzi aktywnych zawodowo, rodziców małych dzieci, osób, które nie mieszczą się w stereotypowym obrazie „pacjenta onkologicznego po sześćdziesiątce”. Każdy niepokojący sygnał z układu pokarmowego warto traktować poważnie, niezależnie od metryki.

Wiedza o roli bakterii jelitowych zmienia patrzenie na zdrowie. Jelita przestają być tylko „rurą do trawienia”, a stają się narządem, o który trzeba świadomie dbać przez całe życie. Od tego, jakie drobnoustroje w nas mieszkają i jak je karmimy, może zależeć ryzyko poważnych chorób wiele lat później.