Shilajit robi furorę w sieci. Dietetycy studzą emocje: efektów brak

Egzotyczna żywica z Himalajów szturmem wzięła TikToka i Instagrama, obiecując więcej energii, lepszą potencję i młodszą skórę.

Influencerzy pokazują czarne kropelki rozpuszczane w wodzie albo kawie i przekonują, że to prosty skrót do „pełnej regeneracji organizmu”. Produkt nazywa się shilajit, kosztuje niemało, a sklepy reklamują go jako cudowny prezent natury. Gdy jednak badacze zaglądają w dane, zachwyt momentalnie gaśnie.

Czym w ogóle jest shilajit i skąd ten szał?

Shilajit, znany też pod nazwą mumijo, to gęsta, żywiczna masa o barwie od brązowej do prawie czarnej. Wypływa ze szczelin skalnych w wysokich górach Azji, głównie w rejonie Himalajów, Ałtaju i Kaukazu. Powstaje przez setki, a może nawet tysiące lat z pozostałości roślinnych, które ulegają rozkładowi pod wpływem bakterii, grzybów i innych mikroorganizmów.

W tradycyjnej medycynie ajurwedyjskiej stosuje się ją od stuleci jako środek „wzmacniający ciało i ducha”. Z tej legendy dziś chętnie korzystają producenci suplementów, ubierając ją w nową narrację marketingową i język social mediów.

W sieci shilajit sprzedaje się jako remedium „na wszystko”: od niskiego libido, przez zmęczenie, po problemy z pamięcią i bóle stawów. Naukowe potwierdzenie takich obietnic jest wyjątkowo skromne.

Co siedzi w tej górskiej żywicy?

Analizy laboratoryjne pokazują, że shilajit to mieszanina wielu związków. Około 80 procent stanowią kwasy humusowe i fulwowe – składniki powstające podczas rozkładu materii organicznej. Przypisuje się im działanie przeciwzapalne i ochronne dla komórek, ale większość danych pochodzi z badań in vitro lub na zwierzętach.

Reszta to przede wszystkim:

• minerały i pierwiastki śladowe (między innymi żelazo, wapń, magnez, potas),
• aminokwasy, głównie glicyna,
• białka i kwasy tłuszczowe,
• różne związki bioaktywne, w tym pochodne kwasu kawowego,
• oraz metale ciężkie, na przykład chrom, selen, kobalt.

Brzmi imponująco, lecz sam skład to za mało. Kluczowe pytanie brzmi: czy ta mieszanka w badaniach faktycznie poprawia zdrowie ludzi, a nie tylko ładnie wygląda w opisie na opakowaniu?

Jakie efekty obiecuje marketing shilajitu?

W tradycji ajurwedy shilajit uchodzi za tonik dodający sił i wytrzymałości. Ma wzmacniać odporność, poprawiać kondycję psychiczną, a u mężczyzn wspierać płodność oraz życie seksualne. W sieci dorzuca się do tego całą listę innych „korzyści”: lepszy sen, spadek masy ciała, mniej stanów zapalnych, a nawet działanie przeciwdepresyjne.

Testosteron i libido – co pokazują dane?

Jedno z najczęściej przytaczanych badań pochodzi z 2015 roku. Niewielka grupa zdrowych mężczyzn w wieku 45–55 lat przyjmowała 250 mg shilajitu dwa razy dziennie przez trzy miesiące. Odnotowano u nich wzrost poziomu testosteronu.

Brzmi dobrze, lecz grupa liczyła zaledwie 96 osób, wszyscy byli stosunkowo zdrowi, a badanie trwało krótko. Nie wiadomo, czy efekt się utrzymuje, jak działa to u młodszych lub starszych mężczyzn, ani czy przekłada się na realną poprawę samopoczucia czy płodności.

Specjaliści podkreślają, że pojedyncza, mała praca naukowa nie wystarcza, aby traktować suplement jako skuteczny lek na problemy hormonalne czy spadek libido.

Stany zapalne, cukrzyca, menopauza – dużo obietnic, mało dowodów

W materiałach reklamowych shilajit przedstawia się często jako silny środek przeciwzapalny. Wymienia się tu zarówno trądzik i inne problemy skórne, jak i poważniejsze schorzenia metaboliczne, na przykład cukrzycę.

Rzeczywiście, kwasy fulwowe i podobne związki wykazują w badaniach laboratoryjnych pewną aktywność przeciwzapalną czy antyoksydacyjną. To jednak dopiero wstęp. Aby móc mówić o działaniu u ludzi, potrzebne są duże, dobrze zaprojektowane badania kliniczne porównujące grupę przyjmującą shilajit z grupą placebo. Tych obecnie brakuje.

Istnieją też pierwsze prace sugerujące, że shilajit może spowalniać utratę gęstości kości u kobiet po menopauzie. Znowu – chodzi o małe badania, a dostępne są już sprawdzone, zarejestrowane leki na osteoporozę. Trudno więc uczciwie argumentować, że drogi suplement z internetu wniesie tu coś przełomowego.

Alzheimer i mózg – obietnice na bardzo wczesnym etapie

W 2023 roku opublikowano badanie na poziomie komórkowym, w którym shilajit spowalniał proces tworzenia się złogów białek Tau, kojarzonych z chorobą Alzheimera. To interesujący trop dla naukowców, ale jeszcze nie powód, by biec do sklepu po słoiczek żywicy.

Badania in vitro pokazują tylko, co dzieje się w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych. Nie mówią, jak dany związek zachowa się w organizmie człowieka, w jakiej dawce i z jakimi skutkami ubocznymi.

Ryzyka i skutki uboczne: nie tylko marketing się liczy

W dyskusjach w mediach społecznościowych rzadko pojawia się wątek bezpieczeństwa. Tymczasem to właśnie tutaj zaczynają się prawdziwe problemy z shilajitem.

Metale ciężkie i zanieczyszczenia

Naturalne pochodzenie nie oznacza automatycznie bezpieczeństwa. Żywica wypływająca ze skał potrafi zawierać metale ciężkie w stężeniach, które przy regularnym stosowaniu mogą obciążać organizm. Mowa między innymi o chromie, kobalcie czy selenu w nadmiarze.

Na rynku suplementów brakuje często ścisłej kontroli jakości, a produkty z różnych źródeł znacząco różnią się składem. Konsument w praktyce nie ma pewności, co dokładnie znajduje się w kapsułce lub pastylce, którą zamawia z nieznanego sklepu internetowego.

Najczęściej zgłaszane działania niepożądane

Osoby sięgające po shilajit mogą doświadczać różnych skutków ubocznych. Opisywane są między innymi:

• ból brzucha, wzdęcia, biegunka lub nudności,
• zaburzenia cyklu miesiączkowego i pracy gospodarki hormonalnej u kobiet,
• interakcje z lekami, zwłaszcza przeciwzakrzepowymi i preparatami na cukrzycę,
• wzrost poziomu kreatyniny, co bywa szczególnie groźne u osób z chorobami nerek lub podwyższonym poziomem kwasu moczowego.

Łączenie shilajitu z lekami przyjmowanymi na stałe bez konsultacji z lekarzem może skutkować zbyt silnym albo zbyt słabym działaniem farmakoterapii.

Dlaczego internauci wierzą w „cud z Himalajów”?

Psychologia takich trendów jest dość przewidywalna. Shilajit wpisuje się w modę na „naturalne”, „starożytne” i „sekretne” metody dbania o zdrowie. Łatwo uwierzyć, że mała dawka egzotycznej żywicy rozwiąże problemy z energią, koncentracją czy życiem seksualnym.

Media społecznościowe działają jak wzmacniacz. Krótkie filmiki pokazują spektakularne „przemiany”, ale rzadko wspominają o tym, że autor równocześnie zmienił dietę, zaczął ćwiczyć czy wreszcie zaczął spać po 7–8 godzin. To właśnie te czynniki najczęściej odpowiadają za poprawę samopoczucia, a nie sam suplement.

Co daje podobne efekty bez egzotycznych dodatków?

Wiele składników, którymi chwalą się producenci shilajitu – jak substancje przeciwzapalne czy antyoksydanty – znajduje się w zwykłej, dobrze ułożonej diecie. Produkty o udokumentowanej korzyści dla zdrowia, które realnie wspierają organizm, to choćby:

Tego typu działania nie brzmią tak efektownie jak „tajemnicza żywica z gór”, ale to właśnie one mają najlepsze poparcie w badaniach.

Kiedy zachować szczególną ostrożność?

Shilajit kusi osoby zmęczone, przeciążone i szukające „dopalacza” do codzienności. Dla niektórych grup ryzyko związane z suplementacją jest jednak szczególnie wysokie. Mowa o:

• osobach przyjmujących leki przewlekle (na nadciśnienie, cukrzycę, problemy z krzepliwością krwi),
• pacjentach z niewydolnością nerek lub chorobami wątroby,
• kobietach w ciąży i karmiących piersią,
• nastolatkach, u których gospodarka hormonalna wciąż się kształtuje.

W tych przypadkach każda nowa substancja – zwłaszcza o niejednolitym składzie i słabo zbadanym działaniu – wymaga rozmowy z lekarzem. Brak takich konsultacji to proszenie się o kłopoty zdrowotne w imię trendu z internetu.

Jak rozsądnie podchodzić do „cudownych” suplementów?

Shilajit nie jest jedynym modnym dodatkiem, który w social mediach urasta do rangi panaceum. Za każdym razem warto zadać sobie kilka prostych pytań:

• Czy istnieją duże, niezależne badania na ludziach, a nie tylko na komórkach lub myszach?
• Czy ktoś zarabia na tym, że uwierzę w skuteczność produktu?
• Czy nie ma tańszych, prostszych metod osiągnięcia podobnego efektu?
• Czy suplement nie dubluje się z lekami, które już przyjmuję?

W praktyce większość osób więcej zyska, inwestując w regularny ruch, lepszy sen i warzywa na talerzu, niż w kolejny egzotyczny preparat w kapsułkach.

Shilajit pozostaje ciekawym obiektem badań dla naukowców zajmujących się tradycyjną medycyną i związkami roślinnymi. Dla zwykłego użytkownika internetu to raczej drogi i słabo udokumentowany eksperyment. Zanim więc kolejny viralowy film zachęci do kliknięcia „kup teraz”, warto ochłodzić emocje i spojrzeć na ten trend oczami farmaceuty, a nie influencera.