Shilajit robi furorę w sieci. Czy naprawdę działa, czy to tylko drogi chwyt?

Coraz więcej osób zamawia shilajit z internetowych sklepów, licząc na „naturalny dopalacz” zdrowia i energii.

Rzeczywistość okazuje się mniej efektowna.

W ajurwedzie ta ciemna żywica jest stosowana od setek lat. Media społecznościowe zrobiły z niej suplement idealny: na odporność, potencję, hormony, pamięć, a nawet cukrzycę. Kiedy jednak spojrzymy w badania, czar zaczyna pryskać.

Czym właściwie jest shilajit i skąd się bierze?

Shilajit, nazywany też mumijo, to gęsta, żywiczna masa o barwie od jasnobrązowej po prawie czarną. Wypływa ze skał w wysokich górach, głównie w rejonie Himalajów, Ałtaju i Kaukazu. Naukowcy zakładają, że powstaje z resztek roślinnych, które przez tysiące lat zalegały w szczelinach skalnych, ulegały zgniataniu, działaniu bakterii, grzybów i innych mikroorganizmów.

To w praktyce naturalny „koktajl” wielu związków chemicznych. Analizy pokazują, że około 80 procent masy stanowią kwasy humusowe i fulwowe. Reszta to mieszanka minerałów, pierwiastków śladowych, aminokwasów, białek, kwasów tłuszczowych i rozmaitych związków bioaktywnych.

Shilajit nie jest jednym, prostym składnikiem, tylko niezwykle złożoną mieszaniną związków pochodzenia roślinnego i mineralnego.

W jego składzie znajdziemy między innymi żelazo, wapń, potas, magnez, a także chrom, selen czy kobalt. Z aminokwasów dominuje glicyna, pojawiają się też kwasy tłuszczowe oraz związki o działaniu antyoksydacyjnym, jak np. kwas kawowy.

Dlaczego shilajit zrobił taki hype w social media?

W tradycyjnej medycynie ajurwedyjskiej shilajit uchodzi za środek wzmacniający ciało i umysł. Ma dodawać energii, poprawiać ogólną kondycję, wspierać płodność u mężczyzn i działać jak naturalny afrodyzjak. Z takiego dziedzictwa bardzo łatwo zrobić wiralowy produkt do sprzedaży online.

Na TikToku i Instagramie można natknąć się na nagrania, w których influencerzy obiecują niemal wszystko:

• więcej siły na treningu i szybszą regenerację,
• wzmocnienie odporności,
• lepsze libido i wyższy poziom testosteronu,
• wsparcie mózgu, lepszą koncentrację i pamięć,
• pomoc przy problemach skórnych, stanach zapalnych, cukrzycy, a nawet przy chorobach neurodegeneracyjnych.

Sprzedawcy chętnie podkreślają też „starożytne pochodzenie” i „sekretną recepturę górskich ludów”. Taki marketing działa na wyobraźnię, ale nie ma wiele wspólnego z rzetelną wiedzą medyczną.

Co naprawdę mówią badania o shilajit?

Testosteron i płodność – dużo obietnic, mało danych

Jedno z najczęściej przywoływanych badań pochodzi z 2015 roku. Wzięło w nim udział 96 zdrowych mężczyzn w wieku 45–55 lat. Przyjmowali 250 mg shilajit dwa razy dziennie przez 90 dni. Na końcu zanotowano wzrost poziomu testosteronu w porównaniu z grupą placebo.

Brzmi obiecująco, ale taka próba ma ograniczenia: niewielka grupa, jedna kategoria wiekowa, krótki czas obserwacji. Nie wiadomo, jak preparat zadziałałby u młodszych mężczyzn, u osób z realnymi zaburzeniami hormonalnymi czy w dłuższej perspektywie. Nie wiemy też, jak wygląda bezpieczeństwo suplementacji przez wiele miesięcy lub lat.

Działanie przeciwzapalne i wpływ na metabolizm

Do kwasu fulwowego, jednego z głównych składników shilajit, przypisuje się potencjał przeciwzapalny i ochronny dla komórek. Pojawiają się sugestie, że suplement mógłby wspierać osoby z chorobami o podłożu zapalnym, od problemów skórnych po cukrzycę.

Rzecz w tym, że twardych dowodów klinicznych prawie nie ma. Większość danych pochodzi z badań na komórkach lub zwierzętach albo z niewielkich doświadczeń na ludziach. Trudno na tej podstawie wyciągać wnioski dla realnego życia.

Pod względem składników przeciwzapalnych przeciętny talerz warzyw i owoców ma lepiej udokumentowane korzyści niż kapsułka z egzotycznej żywicy.

Kości, menopauza i choroby neurodegeneracyjne

W nowszych pracach pojawiły się sygnały, że shilajit może spowalniać utratę masy kostnej u kobiet po menopauzie. Obszar ten dopiero raczkuje, a istnieją już sprawdzone i dobrze przebadane leki na osteoporozę. Na ich tle dodatkowa suplementacja drogim preparatem o niejasnym działaniu wypada bardzo niejednoznacznie.

Interesująco wyglądają też wyniki eksperymentu z 2023 roku, gdzie w warunkach laboratoryjnych sprawdzano wpływ shilajit na procesy charakterystyczne dla choroby Alzheimera. Okazało się, że substancja spowalniała odkładanie się patologicznych białek tau w komórkach.

To na razie tylko dane z probówki. Nie dowodzą, że przyjmowanie suplementu ochroni czyjś mózg przed demencją. Droga od badań komórkowych do skutecznego leku jest długa, kosztowna i usiana nieudanymi próbami.

Ryzyka i skutki uboczne: nie takie niewinne „naturalne”

O shilajit mówi się głównie w kontekście rzekomych korzyści, a rzadziej w kontekście zagrożeń. Niesłusznie, bo w jego składzie mogą pojawiać się niepożądane zanieczyszczenia, w tym metale ciężkie. Wysoka zawartość takich pierwiastków jak ołów czy arsen w produktach „z gór” była już wcześniej odnotowywana w innych tradycyjnych specyfikach.

Do możliwych działań niepożądanych shilajit należą:

• bóle brzucha, biegunki, inne dolegliwości żołądkowo-jelitowe,
• zaburzenia równowagi hormonalnej u kobiet,
• interakcje z lekami – zarówno osłabienie, jak i wzmocnienie działania preparatów, zwłaszcza przeciwzakrzepowych i przeciwcukrzycowych,
• podwyższenie poziomu kreatyniny, co może być szczególnie groźne dla osób z chorobami nerek lub wysokim poziomem kwasu moczowego.

Naturalne nie znaczy automatycznie bezpieczne, a egzotyczne pochodzenie nie zastąpi badań toksykologicznych.

Ryzyko wzmacniają też nieuczciwi producenci. Na rynku funkcjonują suplementy o bardzo różnym składzie i czystości. Część może zawierać śladowe ilości prawdziwego shilajit, za to dużo zbędnych dodatków albo po prostu deklarowane dawki, które nie mają odzwierciedlenia w rzeczywistości.

Czy warto wydawać pieniądze na ten suplement?

Shilajit należy do droższych suplementów. Za modny proszek czy kapsułki trzeba często zapłacić tyle, ile za kilka tygodni zdrowych, pełnowartościowych zakupów spożywczych. W zamian dostajemy produkt, którego działanie w większości obszarów nie ma solidnego potwierdzenia w badaniach na ludziach.

Jeśli ktoś liczy, że jedna łyżeczka żywicy „naprawi” niedobory snu, stres, brak ruchu i złe nawyki żywieniowe, szybko się rozczaruje. Szklanka wody, porcja warzyw, spacer i regularne badania kontrolne nadal wypadają znacznie lepiej niż modne suplementy z gór Azji.

Na co zwrócić uwagę, zanim sięgniesz po shilajit?

Co zamiast shilajit? Sprawdzone podstawy dbania o zdrowie

Większość korzyści, których wiele osób szuka w shilajit, da się osiągnąć prostszymi metodami. Przeciwzapalne działanie organizmu wspiera dieta bogata w warzywa, owoce jagodowe, produkty pełnoziarniste, dobre tłuszcze roślinne i ryby morskie. Zawarte w nich polifenole, witaminy i kwasy tłuszczowe omega-3 mają udokumentowany wpływ na zdrowie serca, metabolizm i pracę mózgu.

Poziom testosteronu i libido u mężczyzn silnie zależy od masy ciała, jakości snu, stresu i aktywności fizycznej. Uregulowanie tych elementów często daje większy efekt niż jakikolwiek suplement. W przypadku rzeczywistych zaburzeń hormonalnych lekarz może zaproponować leczenie oparte na sprawdzonych terapiach, a nie na produktach promowanych przez influencerów.

Osoby obawiające się osteoporozy lub mające w rodzinie przypadki choroby Alzheimera lepiej wyjdą na regularnej kontroli u specjalisty, badaniu gęstości kości, aktywności ruchowej, dbaniu o ciśnienie tętnicze, gospodarkę lipidową i cukrową. Tu działanie poszczególnych interwencji opisano w setkach badań z udziałem tysięcy pacjentów.

Kiedy suplement „z internetu” staje się problemem

Rosnąca popularność egzotycznych suplementów ujawnia jeszcze jedno zjawisko: rosnące zaufanie do social mediów przy malejącym zaufaniu do medycyny opartej na dowodach. Krótkie nagranie o cudownym działaniu „żywicy z Himalajów” rozchodzi się szybciej niż wyjaśnienie lekarza, że potrzeba jeszcze wielu badań, aby coś doradzać odpowiedzialnie.

W efekcie część osób odstawia swoje leki, zamienia je na suplementy i zyskuje poczucie, że „robią coś naturalnego dla zdrowia”. Z perspektywy organizmu to ryzykowna gra. Decyzje dotyczące leczenia zawsze warto omawiać ze specjalistą, nawet jeśli chodzi tylko o „niewinną” kapsułkę z reklamy na Instagramie.

Shilajit może być ciekawostką etnomedyczną i obiektem badań naukowych. To nie to samo, co sprawdzony, bezpieczny preparat o jasno udowodnionym działaniu. Zanim więc dodasz go do koszyka, dobrze zadać sobie proste pytanie: czy płacisz za realny efekt, czy za marketingowy mit w ładnym słoiczku?