Rosnące lasy pochłaniają znacznie więcej CO₂, niż sądzili naukowcy

Lasy od lat uchodzą za naturalną tarczę przed ociepleniem klimatu, ale nowe dane pokazują, że ich rola wcale nie jest w pełni doceniona.

Najnowsze analizy z różnych kontynentów sugerują, że młode, intensywnie rosnące drzewostany wiążą o wiele więcej dwutlenku węgla, niż przyjmowały dotychczasowe modele klimatyczne. To dobra wiadomość, lecz zarazem sygnał, że każda decyzja o wycince, zaniechaniu ochrony czy złym nawożeniu może tę przewagę błyskawicznie zniwelować.

Dlaczego lasy są tak skutecznym „magazynem” węgla

Drzewa pobierają CO₂ z atmosfery i zamieniają go w drewno, korzenie i liście. Ten węgiel pozostaje uwięziony w biomasie nawet przez setki lat, dopóki drzewo nie spłonie, nie zostanie wycięte albo aż do całkowitego rozkładu martwego drewna. W skali całych kontynentów daje to ogromny „magazyn”, który może spowolnić tempo globalnego ocieplenia.

Lasy działają jak wielki, rozproszony magazyn węgla. Kluczowe staje się to, jak szybko przybywa w nim „towaru” i jak często dochodzi do strat przez wycinkę, pożary czy susze.

Tempo pochłaniania CO₂ nie jest jednak stałe. Zależy od gatunków drzew, wieku lasu, ilości opadów, temperatury oraz żyzności gleby. Dopiero od niedawna naukowcy zaczynają te czynniki liczyć z dużą dokładnością, korzystając z danych satelitarnych, pomiarów terenowych i nowych modeli wzrostu drzew.

Rekord w Stanach Zjednoczonych: lasy biją historyczne wyniki

Jedne z najciekawszych danych pochodzą z lasów Stanów Zjednoczonych. W ciągu ostatnich dwóch dekad zmagazynowały one więcej węgla niż w jakimkolwiek innym okresie minionego stulecia. Badacze mówią wręcz o rekordowym bilansie, który zaskoczył wielu ekspertów.

Tę tendencję napędzają jednocześnie procesy naturalne i działania ludzi. Wśród czynników przyrodniczych istotny jest wzrost temperatur, zmiany w rozkładzie opadów oraz tzw. nawożenie dwutlenkiem węgla – przy wyższej zawartości CO₂ w atmosferze rośliny rosną szybciej, o ile nie brakuje im wody i składników pokarmowych.

Wiek lasu – niedoceniany czynnik krytyczny

Najmocniej zaskakuje jednak rola wieku drzewostanów. Analizy pokazują, że lasy w fazie intensywnego wzrostu potrafią pochłaniać wyjątkowo duże ilości węgla. W przypadku Stanów Zjednoczonych drzewa w tym „złotym okresie” rozwoju wiążą około 89 milionów ton węgla rocznie ponad to, co przewidywały wcześniejsze szacunki.

Młode, dynamicznie rosnące drzewostany okazują się jednym z najbardziej wydajnych narzędzi walki z ociepleniem – pod warunkiem, że pozwolimy im dojrzeć.

Po stronie człowieka liczy się przede wszystkim polityka leśna: ograniczanie wycinek, pozostawianie starych lasów do naturalnego starzenia oraz sadzenie nowych drzew. Ten pozytywny trend łatwo jednak odwrócić. W USA wciąż trwają procesy wylesiania, które „zjadają” część zysków klimatycznych.

• wylesianie zmniejsza zapasy węgla o około 31 mln ton rocznie,
• programy zalesiania i rekultywacji dodają około 23 mln ton rocznie,
• bilans wciąż wychodzi na plus, ale jest bardzo wrażliwy na zmiany polityki i ekstremalne zjawiska pogodowe.

Jeśli susze wywołane zmianą klimatu zaczną się nasilać, a do tego przyspieszy wycinka w niektórych regionach, obecne korzyści mogą stopnieć w ciągu kilku dekad. Krótko mówiąc: bez konsekwentnej ochrony lasów, ta dodatkowa „poduszka bezpieczeństwa” po prostu zniknie.

Azot – cichy przyspieszacz odradzania lasów tropikalnych

Inny zestaw badań kieruje uwagę na strefę tropikalną, gdzie lasy odrastają po wycinkach i wieloletnim użytkowaniu rolniczym. W takich miejscach kluczowym ograniczeniem okazuje się nie woda czy temperatura, ale zawartość azotu w glebie. Ten pierwiastek jest fundamentem białek roślinnych, bez niego wzrost drzew wyhamowuje.

W zubożonych glebach tropików azotu zwykle brakuje. Gdy naukowcy zaczęli go kontrolowanie dodawać, tempo odrastania lasu przyspieszyło niemal dwukrotnie w pierwszej dekadzie regeneracji. Przełożenie na klimat jest bardzo wyraźne.

Gdyby wszystkie odradzające się lasy tropikalne miały wystarczającą ilość azotu, mogłyby przez około dziesięć lat pochłaniać nawet 820 mln ton CO₂ rocznie więcej niż dziś.

Taka wartość odpowiada około 2 procentom globalnych rocznych emisji gazów cieplarnianych. W skali klimatu to nie jest drobiazg. Mądre nawożenie gleb w tropikach mogłoby kupić ludzkości kilka cennych lat na ograniczenie spalania paliw kopalnych, zanim przekroczymy kolejne progi ocieplenia.

Ryzykowna granica: kiedy azotu jest za dużo

Historia z azotem ma też drugą stronę. Tam, gdzie jego poziom jest już wysoki z powodu emisji przemysłowych i rolniczych, dodatkowe dawki szkodzą. Badania pokazują, że w przeazotowanych lasach dochodzi do gwałtownego spadku tzw. oddychania glebowego. To proces, dzięki któremu mikroorganizmy rozkładają materię organiczną, uwalniają składniki pokarmowe i utrzymują żyzność gleby.

Kiedy ten mechanizm nagle przygasa, zaburza się cały obieg substancji w ekosystemie. Lasy stają się bardziej podatne na choroby, a długofalowa zdolność do wiązania węgla może wręcz się obniżyć. Dawkowanie azotu musi więc być precyzyjnie dostosowane do lokalnych warunków, inaczej lekarstwo szybko zamieni się w truciznę.

Rosnące znaczenie lasów borealnych i tzw. lasów wtórnych

Nowe prace zwracają też uwagę na pas lasów rozciągający się przez Kanadę, Skandynawię i część Rosji. Ta strefa, nazywana borealną, w ostatnich dekadach zwiększyła swoją powierzchnię o około 12 procent. Od 1985 do 2020 roku przybyło tam blisko 844 tysiące kilometrów kwadratowych lasów, a granica zadrzewienia przesunęła się średnio o niespełna jedną trzecią stopnia szerokości geograficznej na północ.

Lasy borealne są młodsze, niż często zakładamy. Drzewostany liczące mniej niż 36 lat przechowują już od 1,1 do 5,9 petagrama węgla, czyli miliardy ton. Jeśli dożyją dojrzałości, mogą dodać kolejne 2,3–3,8 petagrama. To wielkość porównywalna z kilkoma latami emisji dużego kraju uprzemysłowionego.

Dla klimatu liczy się nie tylko to, ile lasu mamy na mapie, ale też w jakim jest wieku i w jakiej fazie wzrostu.

Lasy wtórne – cichy bohater polityki klimatycznej

Na radarze naukowców wyraźnie pojawiły się również tzw. lasy wtórne, czyli te odrastające po wcześniejszej wycince lub porzuceniu pól uprawnych. Przez lata traktowano je jako „gorsze” od starych drzewostanów albo jedynie etap przejściowy. Obecnie widać, że ich rola dla klimatu może być wręcz strategiczna.

Analizy cytowane w prestiżowych czasopismach pokazują, że ochrona już istniejących lasów wtórnych potrafi być nawet do ośmiu razy skuteczniejsza w przeliczeniu na hektar, jeśli chodzi o pochłanianie węgla, niż stawianie wyłącznie na nowe nasadzenia. Wynika to właśnie z faktu, że są w fazie przyspieszonego wzrostu, a ich systemy korzeniowe szybko rozbudowują się w głąb gleby.

Z tych danych wynika prosty wniosek: sama akcja „posadź drzewo” nie wystarczy. Równie ważne staje się chronienie tego, co już odrasta, oraz zatrzymanie nadmiernych wycinek w miejscach, gdzie las dopiero się odbudowuje.

Co z tego wynika dla polityki klimatycznej i dla nas

Naukowcy coraz częściej podkreślają, że lasy nie zastąpią ograniczania emisji z energetyki, transportu czy przemysłu. Mogą jednak złagodzić wzrost temperatur i dać czas na modernizację gospodarki. Warunek jest jeden: zarządzanie lasami musi przestać być wyłącznie kwestią surowcową, a stać się elementem strategii klimatycznej.

Dla decydentów oznacza to konieczność lepszego planowania wycinek, inwestycje w ochronę młodych drzewostanów, wsparcie dla naturalnej regeneracji lasów i ostrożne podejście do nawożenia azotem. Dla zwykłych mieszkańców najprostszym działaniem wciąż pozostaje ograniczanie zużycia papieru i drewna, udział w lokalnych nasadzeniach oraz presja na polityków, by chronili istniejące lasy, zamiast stawiać wyłącznie na spektakularne kampanie sadzenia.

Warto też pamiętać, że lasy oddziałują na klimat nie tylko przez węgiel. Zmieniają lokalną temperaturę, wilgotność powietrza i obieg wody. Duże kompleksy leśne potrafią chłodzić całe regiony, łagodzić fale upałów i stabilizować opady. W obliczu coraz częstszych ekstremów pogodowych taka funkcja staje się równie cenna, co ich rola jako pochłaniacza CO₂.

Gdy spojrzymy na las jak na żywy system, a nie tylko źródło surowca, łatwiej zrozumieć, dlaczego jego wiek, skład gatunkowy i sposób użytkowania tak mocno wpływają na klimat. Z tej perspektywy najważniejsze narzędzie nie leży w laboratorium, lecz w decyzjach dotyczących tego, czy pozwolimy drzewom po prostu rosnąć wystarczająco długo.