Rosnące lasy magazynują znacznie więcej CO2, niż podejrzewali naukowcy

Badania z ostatnich lat mocno korygują dotychczasowe szacunki tego, ile dwutlenku węgla zatrzymują drzewa na różnych etapach życia. Okazuje się, że kluczowe są nie tylko ogromne, prastare puszcze, lecz także młode, intensywnie rosnące lasy oraz te, które właśnie odradzają się po wyrębie lub porzuceniu pól.

Las jako tarcza klimatyczna, która działa szybciej, niż myśleliśmy

Drzewa wciągają CO2 z atmosfery, zamieniają go w drewno, liście i korzenie, a węgiel zostaje uwięziony na dziesiątki, a czasem setki lat. Z punktu widzenia klimatu liczy się suma: ile węgla trafia do lasu i ile z niego ucieka wskutek pożarów, wyrębów czy chorób.

Las nie „rozwiąże” kryzysu klimatycznego, ale nowe dane pokazują, że dobrze zarządzane ekosystemy leśne mogą pochłaniać znacznie większą część naszych emisji, niż wskazywały wcześniejsze modele.

Naukowcy z różnych krajów łączą dziś dane z pomiarów terenowych, lotniczych skanerów laserowych i satelitów. Z tych analiz wyłania się wspólny obraz: okres intensywnego wzrostu lasu to czas, gdy drzewa są wyjątkowo „głodne” dwutlenku węgla i wyciągają go z powietrza w tempie, które przez lata niedoszacowywano.

Stany Zjednoczone: rekordowe ilości węgla w lasach

Jedne z najlepiej opisanych zmian dotyczą lasów w Stanach Zjednoczonych. W ciągu ostatnich dwóch dekad zmagazynowały one więcej węgla niż w jakimkolwiek momencie minionego stulecia. Ten skok zaskoczył nawet specjalistów zajmujących się pomiarem biomasy.

Dlaczego amerykańskie lasy nagle przyspieszyły?

Naukowcy wskazują kilka głównych czynników naturalnych:

• wzrost średnich temperatur, który wydłuża sezon wegetacyjny,
• zmiana rozkładu opadów, sprzyjająca w niektórych regionach szybszemu wzrostowi drzew,
• tzw. efekt nawożenia CO2 – rośliny mają więcej „paliwa” do fotosyntezy.

Mimo tego lista, wiek drzew okazuje się mieć największe znaczenie. Las, który znajduje się w fazie najszybszego przyrostu masy – zwykle kilkadziesiąt lat po odnowieniu – potrafi związać gigantyczne ilości węgla. Szacunki mówią o dziesiątkach milionów ton dodatkowego węgla rocznie w samych tylko takich „wzrostowych” drzewostanach.

Do tego dochodzą działania ludzi. W wielu regionach USA ograniczono rabunkowe wyręby, pozwolono lasom dojrzeć, trwa też sadzenie nowych drzew. To wszystko zwiększa bilans węgla w krajobrazie. Jest jednak druga strona medalu: deforestacja wciąż usuwa z systemu dziesiątki milionów ton węgla rocznie, a zyski z nowych nasadzeń ledwo to równoważą.

Bilans netto jest dziś dodatni, ale opiera się na delikatnej równowadze. Przyspieszone wyręby albo fala susz i pożarów mogłyby w kilka dekad odwrócić trend i zamienić lasy w źródło CO2.

Azot – cichy dopalacz odradzających się lasów tropikalnych

W tropikach historia wygląda inaczej. Tamtejsze gleby po latach intensywnej uprawy i wypalania są często skrajnie zubożone. Brakuje zwłaszcza azotu, pierwiastka niezbędnego roślinom do budowy białek i liści. Bez niego młody las rośnie wolniej, nawet jeśli ma dużo słońca i ciepła.

Nowe badania pokazały, że gdy do takich gleb w kontrolowany sposób dodaje się azot, tempo przyrostu biomasy niemal się podwaja w pierwszej dekadzie od odnowienia lasu. Przekłada się to bezpośrednio na magazynowanie węgla.

Jeśli wszystkie odradzające się lasy tropikalne miałyby dostęp do odpowiedniej ilości azotu, mogłyby wchłaniać nawet kilkaset milionów ton dodatkowego CO2 rocznie przez około dziesięć lat. To kilka procent globalnych emisji gazów cieplarnianych – swoista klimatyczna „przerwa na oddech”, pozwalająca szybciej blokować emisje z przemysłu i energetyki.

Gdzie kończy się pomoc, a zaczyna problem

Azot to jednak miecz obosieczny. W regionach, gdzie do atmosfery trafiają duże ilości związków azotu z przemysłu czy rolnictwa, lasy są już nim nasycone. Dalsze zwiększanie stężenia nie przyspiesza tam wzrostu drzew, za to zaburza pracę całego ekosystemu glebowego.

Przekroczenie progu nasycenia azotem może doprowadzić do gwałtownego spadku tzw. respiracji glebowej – procesu, w którym mikroorganizmy rozkładają martwą materię i utrzymują obieg składników odżywczych.

Gdy ten proces zamiera, zmienia się zawartość próchnicy, pogarsza się struktura gleby, a w skrajnych przypadkach dochodzi do obumierania części drzew. Z perspektywy klimatu oznacza to nie tylko utratę potencjału pochłaniania CO2, lecz także ryzyko uwolnienia węgla z zapasów glebowych.

Rosnące lasy borealne – zimna strefa, gorący temat dla klimatu

Jednym z najbardziej niedoszacowanych magazynów węgla okazują się lasy borealne – ogromny pas drzew iglastych i mieszanych rozciągający się przez Kanadę, Skandynawię i Syberię. Analizy satelitarne pokazują, że ich powierzchnia od połowy lat 80. zwiększyła się o kilkanaście procent i przesunęła wyraźnie na północ.

Młode lasy borealne, mające mniej niż cztery dekady, już teraz skrywają w drewnie i glebie od miliardów do kilku miliardów ton węgla. Jeśli pozwoli się im dojrzeć, ich dodatkowa pojemność może równać się kilkuletnim emisjom dużej gospodarki uprzemysłowionej.

Jednocześnie ta strefa jest mocno wrażliwa na zmianę klimatu. Więcej upalnych dni i susz sprzyja pożarom, które mogą w jednej chwili uwolnić węgiel gromadzony przez dziesiątki lat. Stąd rośnie znaczenie monitoringu satelitarnego i planów gospodarowania, które ograniczają ryzyko wielkoskalowych pożarów.

Młode lasy wtórne – niedoceniane „odkurzacze” CO2

W debacie publicznej często można usłyszeć prosty przekaz: trzeba sadzić nowe drzewa. Badania pokazują, że sam proces sadzenia to za mało. Ogromny potencjał drzemie w lasach wtórnych – takich, które odradzają się na terenach porzuconych pól, pastwisk lub po wycince.

Zespół klimatyków i ekologów porównał, ile węgla na hektar zatrzymują młode lasy wtórne, a ile klasyczne nowe plantacje zakładane od zera. Wynik okazał się zaskakujący: ochrona już istniejących odradzających się drzewostanów może być nawet kilkukrotnie skuteczniejsza od tworzenia nowych monokultur, jeśli patrzymy wyłącznie na tempo przyrostu węgla w krajobrazie.

Te wyniki uderzają w prostą narrację „sadźmy wszędzie, gdzie się da”. W wielu krajach bardziej opłaca się klimatycznie zostawić w spokoju obszary, gdzie las sam wraca, zamiast zamieniać je na regularne plantacje czy zabudowę.

Tempo pochłaniania węgla przez las nie zależy wyłącznie od liczby drzew, ale od ich wieku, składu gatunkowego, stanu gleby i historii użytkowania terenu.

Co z tego wynika dla polityki klimatycznej?

Nowe ustalenia zmuszają rządy i instytucje międzynarodowe do korekty strategii. Z samej perspektywy magazynowania węgla coraz wyraźniej widać, że potrzebne są trzy równoległe działania:

• ochrona starych lasów, które stanowią gigantyczne, choć wrażliwe magazyny,
• zabezpieczenie i wspieranie naturalnej regeneracji lasów wtórnych,
• planowanie nowych nasadzeń tam, gdzie inne opcje są wyczerpane.

Do tego dochodzi wątek nawożenia. W tropikach projekty poprawy żyzności gleb mogą istotnie zwiększyć pochłanianie CO2, ale wymagają dużej ostrożności, żeby nie przekroczyć ekologicznych progów. Nadmiar azotu oznacza ryzyko dla wód, różnorodności biologicznej i stabilności samego magazynu węglowego.

Trzeba też pamiętać o perspektywie czasu. Las posadzony dziś nie zatrzyma od razu wielkich ilości CO2. Na największy efekt magazynowania czeka się często kilka dekad. Dlatego naukowcy podkreślają, że zalesianie i odbudowa lasów to uzupełnienie redukcji emisji z paliw kopalnych, a nie wygodny pretekst, by z nimi zwlekać.

Dla zwykłych odbiorców te ustalenia mogą brzmieć abstrakcyjnie, ale mają bardzo praktyczne konsekwencje. Każda decyzja o wycięciu fragmentu naturalnego lasu pod drogę, osiedle czy nową plantację biopaliw oznacza utratę konkretnej, mierzalnej zdolności pochłaniania węgla. Z kolei ochrona niepozornych zarośli czy „nieużytków”, na których po cichu wraca las, w wielu miejscach daje szybszy efekt klimatyczny niż widowiskowe akcje sadzenia milionów drzew.

Zmiana myślenia polega więc na przejściu od prostego hasła „sadźmy więcej” do bardziej wymagającego podejścia: „chrońmy, co już pochłania, odbudowujmy, co zostało zniszczone, i dopiero wtedy sadźmy tam, gdzie to naprawdę ma sens”. To mniej spektakularne w mediach, ale znacznie skuteczniejsze z punktu widzenia klimatu.