Rak może zabić dwa razy więcej osób do 2050 roku. Co nas czeka?

Za rosnącą falą zachorowań stoją nie tylko starzenie się społeczeństw, lecz także styl życia, zanieczyszczenie środowiska i ogromne różnice w dostępie do leczenia. Eksperci ostrzegają: bez odważnych decyzji politycznych rak stanie się główną osią kryzysu zdrowotnego XXI wieku.

Rak w liczbach: choroba, która coraz mocniej ustawia nasze życie

Według danych z 2022 roku z nowotworem zetknęło się około 20 milionów ludzi na świecie. W tym samym roku rak był przyczyną 9,7 miliona zgonów. Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że jedna na pięć osób w ciągu życia zachoruje na nowotwór, a jedna na dziewięć umrze z jego powodu.

Obecnie blisko 54 miliony ludzi żyją z diagnozą nowotworu postawioną w ciągu ostatnich pięciu lat. To nie jest już problem wyłącznie „szpitali onkologicznych” – to zjawisko, które wpływa na rynek pracy, systemy emerytalne, budżety państw i prywatne życie całych rodzin.

Rak coraz częściej dotyka ludzi w wieku produkcyjnym. To uderza jednocześnie w zdrowie, domowy budżet i stabilność społeczną.

Najczęściej rozpoznawane nowotwory to rak płuca, piersi oraz jelita grubego. Rak płuca wciąż pozostaje numerem jeden, jeśli chodzi o zgony – głównie przez utrzymujące się, a w niektórych regionach wręcz rosnące, palenie tytoniu, zwłaszcza w krajach azjatyckich.

Prognoza na 2050 rok: więcej przypadków, więcej zgonów

Analiza trzydziestu lat danych epidemiologicznych, opublikowana m.in. w prestiżowym piśmie medycznym „The Lancet”, pokazuje bardzo jasny trend. Liczba nowych diagnoz raka może wzrosnąć z około 18,5 miliona w 2023 roku do 30,5 miliona w 2050 roku.

Jeszcze bardziej uderzają szacunki dotyczące śmierci. Według ekspertów coroczna liczba zgonów z powodu nowotworów może sięgnąć 18,6 miliona. To niemal dwukrotnie więcej niż obecnie. Jeśli nic się nie zmieni, niemal każda rodzina na globie będzie mieć kogoś bliskiego, kto umrze z powodu raka.

Do 2050 roku nowotwory mogą odpowiadać za dwa razy więcej zgonów niż dziś – mimo wszystkich medycznych przełomów i nowych terapii.

Paradoks postępu: medycyna goni, statystyki nie odpuszczają

W ostatnich dekadach powstały rewolucyjne terapie celowane, immunoterapia i coraz lepsze metody diagnostyczne. Z drugiej strony wydłuża się długość życia, więc rośnie grupa osób, które w ogóle mogą zachorować. Równocześnie na całym świecie rozlewa się zachodni styl życia: wysoko przetworzona żywność, siedzący tryb dnia, nadwaga, zanieczyszczenie powietrza.

W efekcie widzimy coś w rodzaju paradoksu: medycyna potrafi więcej niż kiedykolwiek, a mimo to liczba przypadków rośnie szybciej, niż systemy opieki zdrowotnej są w stanie na to odpowiedzieć.

Nie tylko biologia: rola stylu życia i czynników możliwych do ograniczenia

Eksperci szacują, że w 2023 roku aż około 42% zgonów z powodu raka miało związek z czynnikami, którym dałoby się w dużej mierze zapobiec. Chodzi przede wszystkim o:

• palenie papierosów i innych wyrobów tytoniowych,
• nadmierne picie alkoholu,
• dietę bogatą w żywność przetworzoną i ubogą w warzywa,
• otyłość i zbyt małą aktywność fizyczną,
• zanieczyszczenie powietrza i środowiska,
• narażenie na substancje rakotwórcze w pracy.

Te czynniki coraz mocniej widoczne są w krajach rozwijających się, które jeszcze niedawno borykały się głównie z chorobami zakaźnymi. Wraz z poprawą zamożności rośnie spożycie fast foodów, alkoholu i wyrobów tytoniowych, a miasta duszą się w smogu.

Rak coraz bardziej staje się chorobą związaną ze stylem życia i środowiskiem, a nie tylko „pechem” genów.

Nierówności zabijają: gdzie rak będzie najbardziej śmiertelny

Prognozy są wyjątkowo niepokojące dla państw o niskim poziomie rozwoju społeczno‑gospodarczego. Do 2050 roku liczba zachorowań na nowotwory w tych regionach może wzrosnąć aż o 142%. Chodzi o kraje, w których systemy ochrony zdrowia już teraz z trudem radzą sobie z podstawową opieką.

W tych państwach brakuje nie tylko zaawansowanej diagnostyki, lecz często nawet regularnych badań przesiewowych. To sprawia, że pacjenci trafiają do lekarza bardzo późno, kiedy szanse na wyleczenie są niewielkie.

Dobrze widać to na przykładzie raka piersi. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia:

W bogatszych państwach na raka piersi zapada więcej kobiet, ale zdecydowanie rzadziej na niego umierają. Decyduje o tym wcześniejsza diagnostyka, dostęp do nowoczesnych terapii oraz lepsza opieka po zakończonym leczeniu.

Kto ma szansę na leczenie, a kto obejdzie się bez: decyzje polityczne nie są neutralne

Różnice nie kończą się na samych wskaźnikach zachorowań. Kluczowe jest to, jak poszczególne kraje finansują i organizują opiekę onkologiczną. Badanie obejmujące 115 państw pokazało, że:

• tylko 39% krajów finansuje podstawowe leczenie raka w ramach powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego,
• zaledwie nieco ponad jedna trzecia zapewnia szeroki dostęp do opieki paliatywnej,
• radioterapia jest około cztery razy częściej dostępna w państwach bogatych niż w krajach rozwijających się,
• przeszczepienie komórek macierzystych jest aż dwanaście razy częściej refundowane w systemach zdrowotnych zamożnych krajów.

To, czy pacjent z rakiem ma szansę na nowoczesne leczenie, zależy w dużej mierze od miejsca urodzenia i siły portfela, a nie tylko od medycznej wiedzy.

Dla decydentów oznacza to konieczność trudnych wyborów: które terapie refundować, w co inwestować w pierwszej kolejności, jak łączyć profilaktykę z kosztownym leczeniem zaawansowanych przypadków. Bez zwiększenia finansowania systemów zdrowia i lepszej organizacji świadczeń samo „łatanie dziur” nie zatrzyma spodziewanego wzrostu zgonów.

Co działa naprawdę: profilaktyka, badania przesiewowe i czystsze otoczenie

Choć prognozy brzmią ponuro, eksperci podkreślają, że znaczna część przyszłych przypadków raka nie jest przesądzona. Dobrze opisane są działania, które zmniejszają zachorowalność i śmiertelność:

• rozszerzone programy badań przesiewowych, m.in. w kierunku raka piersi, szyjki macicy, jelita grubego i płuca w grupach wysokiego ryzyka,
• ostre ograniczenia reklamy i sprzedaży wyrobów tytoniowych, w tym e‑papierosów,
• polityka alkoholowa ograniczająca łatwą dostępność tanich wysokoprocentowych napojów,
• regulacje wymuszające zdrowsze składy żywności i ograniczenie marketingu produktów wysoko przetworzonych do dzieci,
• realna walka ze smogiem – normy emisji, transport publiczny, wsparcie dla czystych źródeł energii,
• surowsze normy BHP w miejscach pracy z narażeniem na substancje rakotwórcze.

Te działania wymagają czasu, konsekwencji i często idą na zderzenie z interesami silnych branż: tytoniowej, alkoholowej, spożywczej czy energetycznej. Z politycznego punktu widzenia są trudne, z perspektywy zdrowia publicznego – niezbędne.

Nadchodzące 25 lat: test dla systemów zdrowia i solidarności

Specjaliści zajmujący się zdrowiem publicznym zwracają uwagę, że kolejne dwie i pół dekady będą dla ludzkości czymś w rodzaju egzaminu. Rak obnaża nie tylko słabości biologii, ale też pęknięcia w organizacji państw i globalnych relacjach.

Jeśli najuboższe kraje pozostaną same z narastającą falą zachorowań, skutki odbiją się także na zamożnych państwach – poprzez migracje, destabilizację gospodarczą i presję na międzynarodowe systemy pomocy. Wspólne inwestycje w profilaktykę, diagnostykę i dostęp do podstawowego leczenia stają się jednym z warunków stabilności na poziomie całych regionów.

Równocześnie jednostkowe wybory nadal mają znaczenie. Ograniczenie palenia, dbanie o wagę, regularny ruch, aktualne badania profilaktyczne i reagowanie na niepokojące objawy wcześniej, a nie „jak się samo cofnie”, potrafią realnie zmniejszyć ryzyko zachorowania lub wychwycić nowotwór na etapie, gdy jest jeszcze dobrze uleczalny.

Rak nie zniknie z naszego życia, nawet przy najbardziej optymistycznych scenariuszach rozwoju medycyny. Może jednak przestać być wyrokiem dla tak wielu ludzi – pod warunkiem, że wiedza naukowa przełoży się na odważne decyzje polityczne i codzienne nawyki milionów osób. To napięcie między tym, co już umiemy jako lekarze i badacze, a tym, co naprawdę robimy jako społeczeństwa, zadecyduje o tym, jak będą wyglądały statystyki zgonów w 2050 roku.