Rak może zabić dwa razy więcej ludzi do 2050 roku. Liczby są bezlitosne

Nowe globalne prognozy onkologiczne pokazują trend, który wielu lekarzy nazywa wprost tykającą bombą zdrowotną na najbliższe dekady.

Medycyna robi ogromne postępy, coraz lepiej radzi sobie z wieloma nowotworami, a mimo to ogólna liczba zgonów ma wyraźnie wzrosnąć. Naukowcy ostrzegają: jeśli nic się nie zmieni, do połowy stulecia rak będzie odpowiadał za niemal dwa razy więcej zgonów niż dziś, a najmocniej uderzy w kraje z najsłabszą ochroną zdrowia.

Rosnąca fala zachorowań: twarde dane, nie czarny scenariusz

Według szacunków z 2022 roku z diagnozą nowotworu mierzyło się około 20 milionów ludzi na świecie, a blisko 9,7 miliona zmarło. Statystyki Światowej Organizacji Zdrowia mówią jasno: jedna na pięć osób w ciągu życia zachoruje na raka, a jedna na dziewięć umrze z jego powodu.

W tej chwili około 54 miliony ludzi żyją z rozpoznanym w ostatnich pięciu latach nowotworem. To nie tylko liczba pacjentów, ale też ogromne obciążenie dla rodzin, systemów zdrowia i gospodarek.

Rak płuca, piersi i jelita grubego pozostają najczęściej rozpoznawanymi nowotworami, a rak płuca nadal jest numerem jeden, jeśli chodzi o przyczyny zgonów onkologicznych.

Rak płuca wciąż zabija najwięcej, między innymi przez utrzymującą się wysoką skalę palenia tytoniu, zwłaszcza w państwach Azji. Coraz wyraźniej widać też zjawisko, które niepokoi onkologów: nowotwory przestają być domeną głównie osób starszych. Coraz częściej rozpoznaje się je u ludzi w wieku 30–40 lat, w środku życia zawodowego i rodzinnego.

Rok 2050: niemal 19 milionów zgonów rocznie

Zespół badawczy kierowany przez specjalistę zdrowia publicznego Vikrama Niranjana przeanalizował trzy dekady danych z wielu krajów. Na tej podstawie powstała długoterminowa prognoza, którą opublikowano w prestiżowym czasopiśmie medycznym i omówiono w serwisie ScienceAlert.

Jeśli te szacunki się potwierdzą, w ciągu niespełna trzech dekad liczba nowych przypadków skoczy o około 65%, a liczba zgonów niemal się podwoi. Chodzi tu nie o pojedyncze kraje, ale o trend globalny, widoczny od Ameryki Łacińskiej po Azję i Afrykę.

Dlaczego rak przyspiesza, skoro medycyna się rozwija?

To, co najbardziej szokuje naukowców, to udział czynników, którym można zapobiegać. Z danych za 2023 rok wynika, że około 42% zgonów z powodu raka wiązało się z przyczynami uznawanymi za możliwe do ograniczenia.

• palenie papierosów i e-papierosów,
• nadmierne picie alkoholu,
• zła dieta, z dużą ilością przetworzonej żywności,
• otyłość i brak ruchu,
• zanieczyszczenie powietrza,
• ekspozycja na substancje rakotwórcze w pracy.

Paradoks polega na tym, że choć te czynniki są dobrze opisane i od lat wymieniane w kampaniach profilaktycznych, ich skala rośnie, szczególnie w krajach rozwijających się. Urbanizacja, zmiana stylu życia, zachodnia dieta, większa liczba samochodów – to wszystko przekłada się na większe ryzyko nowotworów.

Naukowcy podkreślają, że rak coraz częściej jest efektem nie tylko biologii, ale też polityki zdrowotnej, struktury gospodarki i wyborów cywilizacyjnych.

Najbiedniejsze kraje zapłacą najwyższą cenę

Prognozy są wyjątkowo ponure dla państw o niskim wskaźniku rozwoju społecznego. Do 2050 roku liczba zachorowań na raka w tych regionach może wzrosnąć aż o 142%. To nie tylko statystyka – w praktyce oznacza miliony dodatkowych pacjentów przy niemal niezmienionej infrastrukturze medycznej.

W takich krajach brakuje zarówno specjalistów, jak i sprzętu do diagnostyki czy leczenia. Nierzadko jedyną opcją jest późne rozpoznanie i leczenie objawowe.

Dane z zakresu raka piersi pokazują skalę nierówności. W państwach o bardzo niskich dochodach na nowotwór piersi zachoruje przeciętnie jedna na 27 kobiet, a umrze jedna na 48. W krajach wysoko rozwiniętych zachoruje częściej – jedna na 12 – ale dzięki dobremu dostępowi do badań i terapii umrze jedna na 71.

Innymi słowy, w zamożnych systemach zdrowia wykrywa się więcej przypadków, lecz znacznie skuteczniej ratuje się życie. W biedniejszych regionach wiele kobiet w ogóle nie dociera do lekarza albo trafia tam bardzo późno.

Jak wygląda dostęp do leczenia raka na świecie

Międzynarodowe badanie przeprowadzone w 115 krajach pokazuje, jak głębokie są różnice w dostępie do terapii onkologicznej.

• Tylko 39% państw finansuje podstawowe leczenie onkologiczne w ramach publicznej ochrony zdrowia.
• Mniej niż jedna trzecia zapewnia powszechny dostęp do opieki paliatywnej i leczenia bólu.
• Radioterapia jest cztery razy łatwiej dostępna w krajach bogatych niż w rozwijających się.
• Przeszczep komórek macierzystych jest aż dwanaście razy częściej refundowany w systemach państw zamożnych.

Dla wielu pacjentów miejsce urodzenia decyduje, czy rak będzie chorobą przewlekłą, z którą da się żyć, czy wyrokiem śmierci.

Do tego dochodzą kolejki, brak specjalistów, drogie leki i niewystarczająca diagnostyka. Tam, gdzie brakuje badań profilaktycznych, nowotwory wykrywa się w późnych stadiach, gdy możliwości skutecznego leczenia są znacznie mniejsze.

Co może realnie zahamować falę zgonów

Szersze badania przesiewowe

Onkolodzy konsekwentnie powtarzają, że w wielu przypadkach wczesne wykrycie decyduje o przeżyciu. Mammografia, cytologia, kolonoskopia, tomografia płuc u osób z grupy ryzyka – te badania potrafią wyłapać nowotwór zanim pojawią się pierwsze objawy.

Rozszerzenie programów przesiewowych, szczególnie w krajach o średnich i niskich dochodach, wymaga jednak dużych inwestycji i stabilnej polityki zdrowotnej, a nie tylko jednorazowych kampanii.

Mocne ograniczenie używek i zanieczyszczeń

Najprostsze i jednocześnie najtrudniejsze działania to te związane ze stylem życia. Wyższe podatki na papierosy i alkohol, zakazy reklamy, ograniczenia dla przemysłu produkującego żywność wysokoprzetworzoną, realna walka ze smogiem – to decyzje, które mogą przełożyć się na setki tysięcy uratowanych istnień rocznie.

Efekty takich działań widać tam, gdzie konsekwentnie wprowadzano restrykcyjną politykę antynikotynową. Spada odsetek palaczy, a wraz z nim zachorowania na raka płuca w młodszych grupach wiekowych.

Silniejsze systemy ochrony zdrowia

Rak obnaża też słabości całych systemów. Brak lekarzy rodzinnych, którzy kierują na badania, słaba opieka po zakończonym leczeniu, niestabilne finansowanie szpitali – to wszystko wpływa na to, ile osób faktycznie otrzyma pomoc na czas.

Eksperci apelują o lepsze planowanie długoterminowe: inwestycje w kadry medyczne, edukację zdrowotną, sieć ośrodków onkologicznych i włączanie leczenia raka do podstawowych koszyków świadczeń finansowanych przez państwo.

Rak jako test dla polityki, gospodarki i nas samych

Kiedy mówi się o nowotworach, często koncentrujemy się na innowacyjnych terapiach: immunoterapii, medycynie spersonalizowanej, nowych lekach celowanych. To potrzebne i spektakularne osiągnięcia, ale ich zasięg w skali globu bywa ograniczony. Bez równoległego wzmocnienia profilaktyki i podstawowej opieki zdrowotnej różnice między krajami będą się tylko powiększać.

Dla zwykłego człowieka te globalne liczby brzmią abstrakcyjnie, ale konsekwencje widać lokalnie: rosnące kolejki do poradni onkologicznych, coraz więcej zbiórek internetowych na leczenie, zmęczeni bliscy, którzy łączą opiekę nad chorym z pracą i wychowaniem dzieci.

Eksperci od zdrowia publicznego podkreślają, że wiele decyzji podejmujemy sami – wybór diety, ruch, unikanie palenia. Sporo zależy jednak od regulacji, na które jednostka nie ma wpływu: norm jakości powietrza, zasad bezpieczeństwa pracy, dostępności badań profilaktycznych czy limitów refundacji leków. Im gorzej działają instytucje, tym większa część ciężaru spada na pojedyncze osoby i ich rodziny.

Rak coraz częściej staje się lustrem, w którym odbijają się nierówności społeczne, priorytety rządów i styl życia całych społeczeństw. Prognozy do 2050 roku nie muszą się spełnić w najczarniejszym wariancie, ale żeby zmienić ich bieg, potrzebne są decyzje znacznie wcześniejsze niż ostatnia wizyta u onkologa.