Rak atakuje, gdy śpimy? Nocny rytm nowym tropem dla lekarzy

Nowe badania sugerują, że komórki nowotworowe nie śpią razem z nami.

W nocy mogą być wyjątkowo aktywne i groźne.

Naukowcy z ośrodka badawczego w Szwajcarii przyjrzeli się temu, jak rak zachowuje się w ciągu doby. Zauważyli coś, co burzy dotychczasowe myślenie: komórki nowotworowe nie podporządkowują się klasycznemu rytmowi dnia i nocy. I właśnie z tego pozornie drobnego szczegółu może wyniknąć duża zmiana w sposobie leczenia pacjentów.

Gdy organizm odpoczywa, rak szykuje się do ruchu

Wieczór, około 23.00. Serce bije wolniej, ciśnienie krwi spada, mięśnie puszczają napięcie, mózg powoli wchodzi w fazę snu. Dla większości komórek to czas naprawy i regeneracji. Człowiek, który wreszcie kładzie się do łóżka, ma wrażenie, że ciało „przechodzi w tryb serwisowy”.

Dla komórek nowotworowych ten moment może wyglądać zupełnie inaczej. Zespół badaczy zaobserwował, że noc dla raka bywa sygnałem do wzmożonej aktywności. Gdy reszta organizmu zwalnia, komórki guza zwiększają tempo przemieszczania się i łatwiej wnikają do krwiobiegu.

Badacze zwracają uwagę: nocny spadek aktywności organizmu może sprzyjać temu, że komórki raka łatwiej odrywają się od guza pierwotnego i rozsiewają się po ciele.

To tłumaczy, dlaczego u części pacjentów, mimo terapii, dochodzi do tworzenia się nowych ognisk choroby w odległych narządach. Moment, w którym rak „rusza w drogę”, może mieć dużo większe znaczenie, niż dotąd przypuszczano.

Co zrobili szwajcarscy naukowcy

Zespół z uczelni w Szwajcarii skupił się na dobowym rytmie organizmu, czyli tak zwanym zegarze biologicznym. W zdrowym ciele reguluje on m.in. sen, temperaturę, produkcję hormonów czy ciśnienie krwi.

Naukowcy przebadali pacjentów z nowotworami, pobierając próbki o różnych porach dnia i nocy. Sprawdzali stężenie komórek nowotworowych krążących we krwi, ich aktywność i zdolność do tworzenia przerzutów.

• Porównano próbki pobrane za dnia i w trakcie snu.
• Analizowano, jak szybko komórki raka dzielą się i przemieszczają.
• Śledzono, kiedy łatwiej tworzą się ogniska w innych narządach.

Okazało się, że istnieją pory, w których rak bardziej „korzysta” z biologicznego spokoju organizmu. U części pacjentów największa liczba komórek nowotworowych krążących we krwi pojawiała się właśnie w godzinach nocnych.

Czy pora dnia wpływa na skuteczność terapii

Najciekawszy wniosek z tych obserwacji dotyczy praktyki klinicznej. Zespół badawczy zaczął zadawać bardzo proste pytanie: jeśli nowotwór zachowuje się inaczej o różnych porach, to czy nie powinniśmy inaczej planować leczenia?

Jedna zmiana, o której mówią naukowcy, jest zaskakująco prosta: rozważyć leki w ściśle określonych godzinach, dopasowanych do aktywności raka.

Chodzi o tak zwaną chronoterapię, czyli dopasowanie pory podawania leków do dobowego rytmu organizmu i choroby. W onkologii mówi się o tym od lat, ale dopiero nowe dane dodają temu kierunkowi świeżej energii. Jeżeli komórki nowotworowe częściej krążą we krwi w nocy, być może to właśnie ten czas jest najlepszy na uderzenie w nie lekami.

Nocne podawanie chemioterapii – realny scenariusz?

Wyobraźmy sobie pacjenta, który przyjmuje chemioterapię zawsze rano, bo tak do tej pory organizowano pracę szpitali. Jeżeli jego guz „wysyła” komórki do krwiobiegu głównie w nocy, duża część leczenia trafia trochę „obok” najaktywniejszej fazy choroby.

Badacze sugerują, że:

• część cytostatyków mogłaby działać silniej, jeśli trafi w moment najintensywniejszego rozsiewu komórek raka,
• niektóre działania niepożądane mogłyby być słabsze, jeśli lek poda się w porze, gdy zdrowe tkanki są mniej wrażliwe,
• harmonogram wizyt w szpitalu może w przyszłości uwzględniać nie tylko dostępność personelu, ale też rytm biologiczny pacjenta i guza.

To na razie kierunek myślenia, a nie gotowy protokół dla wszystkich. Aby wprowadzić takie zmiany na dużą skalę, potrzeba dużych badań klinicznych. Ale sama koncepcja stawia do góry nogami wygodne, szpitalne przyzwyczajenia.

Dlaczego rak ignoruje zegar biologiczny

Komórki nowotworowe powstają z naszych własnych komórek, które utraciły kontrolę nad podziałami i komunikacją z otoczeniem. Jeden z elementów tej utraconej kontroli może dotyczyć właśnie zegara biologicznego.

Normalna komórka „wie”, kiedy ma rosnąć, kiedy odpocząć, a kiedy się naprawiać. Rak nierzadko ignoruje te sygnały. U części chorych guz pracuje jak fabryka działająca na trzy zmiany, bez przerwy na nocną pauzę. U innych przełącza się na intensywniejszy tryb właśnie w czasie, gdy organizm śpi.

Naukowcy podejrzewają, że część guzów świadomie wykorzystuje fazę spoczynku organizmu, bo wtedy system odpornościowy reaguje inaczej, a niektóre procesy ochronne są przytłumione.

Dochodzi do tego rola hormonów, takich jak melatonina czy kortyzol, które zmieniają się w ciągu doby. Rak może „nauczyć się” korzystać z tych wahań na własną korzyść.

Co to oznacza dla pacjentów tu i teraz

Osoba w trakcie leczenia onkologicznego nie musi natychmiast zmieniać nawyków na podstawie jednego badania. Teraz najważniejsze jest uświadomienie sobie, że pora dnia coraz częściej pojawia się w rozmowach lekarzy o terapii.

Pacjent może:

• zapytać swojego onkologa, czy istnieją zalecenia dotyczące pory przyjmowania tabletek przeciwnowotworowych,
• zwracać uwagę, kiedy pojawiają się działania niepożądane i zgłaszać to lekarzowi – to cenna wskazówka przy planowaniu godzin przyjmowania leków,
• zadbać o możliwie regularny sen, bo chaos dobowy zwykle dodatkowo osłabia organizm.

Trzeba pamiętać, że nie każdy typ raka zachowuje się tak samo. Jeden guz może być szczególnie aktywny nocą, inny nie pokazuje wyraźnego rytmu. Dlatego mówimy bardziej o kierunku rozwoju medycyny spersonalizowanej niż o jednym prostym przepisie.

Jak może wyglądać onkologia za kilka lat

Jeśli kolejne badania potwierdzą nocną aktywność komórek raka, szpitale i poradnie będą musiały się dostosować. Możliwe scenariusze to:

Dla systemu ochrony zdrowia oznacza to dodatkową logistykę, ale dla części pacjentów może przełożyć się na realnie dłuższe życie i mniejszą liczbę przerzutów.

Sen, stres i rak – kilka praktycznych wniosków

Choć najgłośniej mówi się o nocnej aktywności komórek raka, cała historia ma jeszcze jeden wymiar: styl życia pacjenta. Zegar biologiczny rozregulowują m.in. praca zmianowa, częste nocne dyżury, długie siedzenie przed ekranem w nocy czy przewlekły stres.

U osoby onkologicznej taka kumulacja może utrudniać organizmowi walkę z chorobą. W praktyce warto:

• starać się kłaść i wstawać o podobnych porach,
• ograniczyć ekspozycję na silne światło ekranów na 1–2 godziny przed snem,
• porozmawiać z lekarzem o możliwości zmiany godzin pracy, jeśli obejmuje ona częste nocki,
• szukać sposobów na obniżenie napięcia – od krótkich spacerów po proste techniki oddechowe.

Rak to choroba, na którą wpływa wiele czynników. Nowe dane o nocnym zachowaniu komórek nowotworowych nie są magicznym rozwiązaniem, ale otwierają kolejne drzwi. Lekarze dostają nowy parametr, który można uwzględnić: nie tylko „jaki lek” i „w jakiej dawce”, lecz także „o której godzinie”. Dla części pacjentów te kilka godzin różnicy może kiedyś oznaczać lepszą kontrolę choroby i spokojniejszy sen – mimo diagnozy.