Popularny lek na cukrzycę może chronić seniorów przed utratą wzroku

Codzienna tabletka na cukrzycę, znana od lat w gabinetach diabetologów, okazuje się mieć jeszcze jedno, zaskakujące działanie.

Naukowcy z Wielkiej Brytanii zauważyli, że osoby z cukrzycą typu 2 przyjmujące metforminę rzadziej rozwijają zaawansowane zmiany w siatkówce oka, prowadzące do utraty widzenia centralnego. Badanie trwało pięć lat i objęło ponad dwa tysiące pacjentów po pięćdziesiątce.

Dlaczego choroba plamki żółtej tak bardzo zagraża seniorom

Dla wielu osób po sześćdziesiątce największym lękiem nie jest ból, ale utrata samodzielności – a ta bardzo często zaczyna się od kłopotów ze wzrokiem. Jednym z najczęstszych winowajców jest zwyrodnienie plamki związane z wiekiem, w skrócie AMD (z angielskiego age-related macular degeneration). Lekarze coraz częściej nazywają je „cichym złodziejem widzenia centralnego”.

Plamka żółta to maleńki fragment siatkówki odpowiedzialny za ostre widzenie. Dzięki niej czytamy, prowadzimy auto, rozpoznajemy twarze. Kiedy w tej strukturze pojawiają się uszkodzenia, obraz w centrum pola widzenia zaczyna się rozmazywać, krzywić, aż w końcu zamienia się w ciemną plamę.

Dwie główne postacie AMD

• Postać wysiękowa (tzw. mokra) – w głębi oka powstają nieprawidłowe naczynia krwionośne, które łatwo pękają i przeciekają. Zaczyna gromadzić się płyn, może dochodzić do krwotoków. Widzenie pogarsza się szybko, często w ciągu miesięcy. Istnieją już terapie w postaci zastrzyków do oka, które mogą wyhamować ten proces.
• Postać zanikowa (tzw. sucha) – zdecydowanie częstsza. Komórki odpowiedzialne za odbieranie obrazu obumierają stopniowo, podobnie jak komórki podtrzymujące ich funkcję. W plamce tworzą się swoiste „dziury”, które lekarz widzi podczas badania dna oka. Zmiany narastają latami, ale na terenie Europy ciągle nie ma skutecznego leczenia farmakologicznego tej postaci.

Szacuje się, że w krajach zamożnych średnio co dziesiąty–piętnasty senior po 65. roku życia ma już formę pośrednią lub zaawansowaną AMD. To właśnie w tej grupie choroba stanowi główną przyczynę nieodwracalnej utraty wzroku.

Metformina, popularny lek w tabletkach stosowany w cukrzycy typu 2, wiąże się z mniejszym ryzykiem przechodzenia do pośredniej fazy zwyrodnienia plamki żółtej.

Metformina – stary lek, nowe możliwości

Metformina należy do absolutnych klasyków w leczeniu cukrzycy typu 2. Lekarze przepisują ją zazwyczaj jako pierwszy preparat po postawieniu diagnozy, często na lata. Obniża poziom glukozy, poprawia wrażliwość tkanek na insulinę, zmniejsza ryzyko powikłań sercowo‑naczyniowych.

Od kilku lat pojawiały się prace sugerujące, że ten lek robi coś jeszcze. Badacze widzieli u jego użytkowników mniejsze ryzyko niektórych nowotworów, wolniejsze starzenie się komórek czy lepszą ochronę naczyń krwionośnych. Zaczęto mówić o działaniu „przeciwstarzeniowym”, choć to określenie bywa nadużywane.

W kontekście narządu wzroku uwagę zwróciły trzy grupy efektów metforminy:

• działanie przeciwzapalne – przewlekły stan zapalny przyspiesza uszkodzenia w siatkówce, a metformina może go łagodzić,
• ograniczanie stresu oksydacyjnego – komórki plamki żółtej są bardzo wrażliwe na wolne rodniki, więc lepsza ochrona antyoksydacyjna ma znaczenie,
• wpływ na powstawanie naczyń i „sprzątanie” komórkowe – lek może hamować niekorzystne rozrosty naczyń i pobudzać procesy usuwania uszkodzonych elementów komórki.

To wszystko sprawiło, że badacze zaczęli przyglądać się jednemu pytaniu: czy osoby przyjmujące metforminę rzeczywiście rzadziej tracą wzrok z powodu AMD?

Jak przebiegało pięcioletnie badanie z Liverpoolu

Zespół z Uniwersytetu w Liverpoolu przeanalizował dane 2 089 osób po pięćdziesiątce z cukrzycą typu 2. Wszyscy brali udział w lokalnym programie monitorowania zmian w siatkówce, związanych z tzw. retinopatią cukrzycową.

Każdy uczestnik miał wykonywane zdjęcia dna oka. Na ich podstawie niezależni specjaliści oceniali, czy nie ma jeszcze zmian, pojawiły się wczesne sygnały AMD, forma pośrednia czy już zaawansowana. Badacze powtórzyli to po pięciu latach i sprawdzili, u kogo choroba się rozwinęła.

Przy analizie wyników uwzględnili szereg czynników, które mogłyby zafałszować wnioski: wiek, płeć, czas trwania cukrzycy, wyrównanie glikemii, obecność retinopatii cukrzycowej i inne problemy zdrowotne.

O ile mniejsze ryzyko zaobserwowano

Po pięciu latach okazało się, że w grupie przyjmującej metforminę mniej osób dochodziło do fazy pośredniej AMD. Różnica była wyraźna: pacjenci na tym leku mieli o około 37 procent niższą szansę wejścia w tę fazę niż ci z grupy bez metforminy.

Nie wykazano wyraźnego wpływu metforminy na bardzo wczesne stadium AMD ani na przechodzenie do form zaawansowanych, gdzie liczba przypadków pozostawała wciąż niewielka.

Efekt dotyczył więc przede wszystkim etapu, w którym zmiany w plamce stają się już poważne, ale jeszcze nie prowadzą do całkowitej utraty widzenia centralnego. To faza, w której lekarze najchętniej mieliby do dyspozycji skuteczne leczenie zapobiegające dalszemu pogorszeniu.

Czy metformina stanie się lekiem na zwyrodnienie plamki?

Badacze z Liverpoolu podkreślają, że ich praca pokazuje związek statystyczny, a nie dowód przyczynowości. Metformina nie była podawana losowo – lekarze wybierali ją dla konkretnych pacjentów, zgodnie ze standardami diabetologii. To zawsze rodzi ryzyko, że pewne cechy tych osób (np. styl życia, ogólny stan zdrowia) wpływają na wyniki niezależnie od samego leku.

Z tego powodu naukowcy apelują o kolejne kroki: klasyczne badania kliniczne z losowym przydziałem. Tylko w takim schemacie można rzetelnie ocenić, czy metformina rzeczywiście spowalnia rozwój AMD, w jakiej dawce i przez jaki czas powinna być stosowana oraz u kogo potencjalne korzyści przewyższą ryzyko działań niepożądanych.

Jeśli ta hipoteza się potwierdzi, sytuacja będzie wyjątkowo interesująca. Mówimy o leku dobrze znanym, tanim, z ogromnym doświadczeniem w codziennej praktyce. Środowisko okulistów widzi w tym szansę na pierwszą od dawna szeroko dostępną opcję terapeutyczną dla osób z postacią zanikową lub pośrednią AMD, które obecnie najczęściej słyszą w gabinecie: „obserwujemy, nie mamy skutecznego leczenia”.

Co to oznacza dla osób z cukrzycą i dla reszty pacjentów

Na razie metformina pozostaje przede wszystkim lekiem przeciwcukrzycowym. Osoba, która nie choruje na cukrzycę, nie powinna przyjmować jej „na własną rękę” z nadzieją, że ochroni wzrok. Preparat ma działania uboczne, wchodzi w interakcje z innymi lekami, wymaga kontroli funkcji nerek i decyzji lekarza.

Dla osób już leczonych z powodu cukrzycy informacja z Liverpoolu może przynieść pewną ulgę: przyjmowanie metforminy, zalecone wcześniej wyłącznie z powodu glikemii, prawdopodobnie daje jeszcze jedno zabezpieczenie – tym razem dla siatkówki. To kolejny argument, by terapii nie przerywać bez konsultacji, a problemy żołądkowe, które czasem się pojawiają, omawiać z lekarzem zamiast samodzielnie odstawiać lek.

Nie wolno też zapominać, że sama cukrzyca – szczególnie źle kontrolowana – przyspiesza procesy uszkadzające naczynia krwionośne oka. Nawet najlepszy lek nie zastąpi regularnych wizyt, badań dna oka, zdrowej diety i unikania palenia, które pozostaje jednym z najsilniejszych czynników ryzyka AMD.

Jak dziś realnie można zmniejszać ryzyko utraty wzroku

• utrzymywanie prawidłowego poziomu cukru, cholesterolu i ciśnienia tętniczego,
• rzucenie palenia – tytoń wielokrotnie zwiększa ryzyko zwyrodnienia plamki,
• stosowanie diety bogatej w zielone warzywa liściaste, ryby i produkty zawierające luteinę oraz zeaksantynę,
• regularne kontrole okulistyczne po 50. roku życia, nawet przy braku objawów,
• ochrona oczu przed intensywnym promieniowaniem słonecznym poprzez odpowiednie okulary.

Wiele osób trafia do okulisty dopiero wtedy, gdy w centrum widzenia pojawiają się zniekształcenia liter lub ciemna plamka przysłaniająca fragment obrazu. Tymczasem w pośrednich stadiach AMD wciąż można opóźnić narastanie zmian, choćby przez wyeliminowanie czynników szkodliwych i wdrożenie suplementacji zaleconej przez specjalistę.

Metformina na tym tle jawi się jako potencjalne wsparcie, a nie cudowny środek. Nawet jeśli przyszłe badania potwierdzą jej ochronny wpływ na plamkę żółtą, będzie to jeden z elementów większej układanki. Ostateczny los naszego widzenia centralnego i tak w dużym stopniu zależy od codziennych wyborów: tego, co jemy, czy się ruszamy, jak często mierzymy cukier i ciśnienie oraz czy regularnie siadamy przed lampą w gabinecie okulisty, żeby obejrzeć swoje dno oka, zanim cokolwiek zacznie się psuć na dobre.