Pod starym cmentarzyskiem w Niemczech znaleziono tajemniczy tunel z średniowiecza

Podczas prac przy budowie farmy wiatrowej w środkowych Niemczech archeolodzy trafili na coś, czego nikt się tam nie spodziewał.

Wzgórze Dornberg w regionie Harz uchodziło już wcześniej za miejsce o długiej historii. Teraz okazało się, że w samym środku pradawnego cmentarzyska ktoś w średniowieczu wydrążył w ziemi wąski tunel. To rzadka sytuacja, w której na kilku metrach kwadratowych spotykają się tysiące lat dziejów.

Tunel pod przyszłą farmą wiatrową

Badania ruszyły jako tak zwane wykopaliska ratunkowe, czyli standardowa procedura przed dużą inwestycją budowlaną. W tym przypadku chodziło o planowany park wiatrowy w centralnej części Niemiec, na terenie powiatu Harz. Zwykle w takich sytuacjach ekipy archeologiczne liczą na fragmenty dawnych osad lub pojedyncze groby. Tym razem trafiono na obiekt znacznie bardziej zagadkowy.

W pierwszej fazie prac badacze zauważyli wąską, podłużną jamę, mniej więcej dwa metry długości, przykrytą dużą płytą kamienną. Wszystko wskazywało na to, że mają do czynienia z typową grobową konstrukcją z epoki kamienia. Gdy zaczęli ją ostrożnie odsłaniać, obraz zaczął się zmieniać.

Zamiast klasycznej komory grobowej ziemia schodziła coraz głębiej, a profil wykopu ujawnił, że pod powierzchnią kryje się system korytarzy. Dopiero dokładne oczyszczenie ścian pozwoliło stwierdzić, że to nie naturalne pęknięcia w skale, ale celowo wydrążony tunel.

Tunel okazał się typowym przykładem tak zwanego „Erdstallu” – ludzką ręką wykutego systemu ciasnych podziemnych korytarzy z niewielkimi poszerzeniami przypominającymi komory.

Czym są tajemnicze Erdstalle?

Erdstalle to dość zagadkowa grupa obiektów znanych głównie z obszaru dzisiejszych Niemiec, Austrii i Czech. Najczęściej datuje się je na późne średniowiecze. Łączy je kilka cech: bardzo wąskie przejścia, niskie stropy, brak wygodnego wejścia i niemal całkowity brak przedmiotów, które jednoznacznie zdradzałyby funkcję.

Nowo zidentyfikowany tunel w Harzu dobrze wpisuje się w ten schemat. Archeolodzy opisują:

• wąskie, miejscami niemal duszne przejścia
• niewielkie rozszerzenia w formie „pokoików” w głębi korytarza
• celowo obrobione kamienie stabilizujące ściany
• brak śladów stałego użytkowania, jak popiół, paleniska czy grubsze warstwy śmieci

O wieku obiektu zdecydowały głównie fragmenty ceramiki z późnego średniowiecza, znalezione w zasypisku. Materiał nie jest okazały, ale wystarcza, by przesunąć datowanie z epoki kamienia na znacznie młodsze czasy.

Wzgórze wykorzystywane od 6 tysięcy lat

Najciekawszy jest kontekst, w jakim powstał tunel. Dornberg od dawna przyciągał uwagę archeologów jako stanowisko o wyjątkowo długiej ciągłości użytkowania. Badania w okolicy wykazały, że to niewielkie wzniesienie służyło jako miejsce pochówków już około 4 tysiące lat przed naszą erą.

Do tej pory w obrębie wzgórza rozpoznano między innymi:

Tak gęsta „warstwowość czasu” na jednym wzgórzu należy do rzadkości. Miejsce służyło do chowania zmarłych, zmieniały się kultury i obyczaje, a mimo to kolejne społeczności wracały w ten sam punkt na mapie.

Dlaczego ktoś wykopał tunel w dawnym cmentarzysku?

Archeolodzy nie mają jeszcze jednoznacznej odpowiedzi na pytanie o funkcję tunelu. Badacze wskazują dwie najbardziej prawdopodobne interpretacje.

Kryjówka na czas niepokoju

Po pierwsze, system wąskich korytarzy mógł stanowić schron w razie najazdu lub lokalnych konfliktów. Wzgórze z wyraźnymi nasypami, fosami i dawnymi kurhanami samo z siebie tworzyło naturalnie obronny punkt. Nietrudno wyobrazić sobie, że mieszkańcy pobliskiej osady znali to miejsce od dawna i w okresach zagrożenia korzystali z podziemnej przestrzeni.

Taki scenariusz tłumaczyłby skąpy zestaw znalezisk. Jeśli korytarze służyły krótko, w sytuacjach wyjątkowych, nie zdążono w nich zgromadzić dużej ilości przedmiotów codziennego użytku. Wąskie przejścia mogły też utrudniać dostęp napastnikom, a jednocześnie pozwalały ukryć niewielką grupę ludzi.

Miejsce praktyk o charakterze rytualnym

Druga hipoteza zakłada, że tunel miał związek z obrzędami, być może zakorzenionymi w lokalnej tradycji pamiętającej dawne cmentarzysko. Sama obecność bardzo starych grobów w krajobrazie mogła nadawać wzgórzu szczególną aurę – miejsca granicznego, łączącego „tu i teraz” z odległą przeszłością.

Podziemne przejście, celowo zbudowane w strefie kojarzonej ze zmarłymi, mogło odgrywać rolę symbolicznej drogi przejścia – choćby w formie lokalnych rytuałów związanych z pamięcią przodków, chorobą czy urodzajem.

Na razie brak jednoznacznych śladów ognia, palenisk lub depozytów, które łatwo kojarzą się z ofiarami. W tak wąskich strukturach trudno się jednak spodziewać dużej liczby znalezisk. Szczegółowe analizy mikrośladów – na przykład węgli drzewnych i pyłków roślinnych – mogą w przyszłości podsunąć nowe tropy.

Jak bada się tak ciasne konstrukcje

Praca archeologów w podziemnych korytarzach tego typu nie należy do komfortowych. W wielu miejscach dorosły człowiek ledwo się przeciska, miejscami trzeba się czołgać. Z uwagi na bezpieczeństwo część badań wykonuje się metodami pośrednimi.

Na stanowisku w Harzu stosuje się między innymi:

• skanowanie laserowe wnętrza korytarzy, by zbudować dokładny model 3D
• fotogrametrię, czyli łączenie wielu zdjęć w jedną cyfrową rekonstrukcję
• pobieranie próbek osadów z posadzek i ścian do analizy w laboratorium
• delikatne odsłanianie wlotu i wyjścia, by odczytać kolejne fazy zasypywania

Dzięki takim technikom naukowcy są w stanie porównać nowy tunel z innymi znanymi Erdstallami i określić, czy mieści się w typowym schemacie, czy może ma cechy wyjątkowe dla regionu Harz.

Co ta historia mówi o naszym stosunku do miejsc pamięci

Przypadek wzgórza Dornberg dobrze pokazuje, jak ludzie w różnych epokach korzystali z tych samych punktów krajobrazu. Nasypy, fosy, dawne kurhany czy charakterystyczne wzniesienia łatwo zapadają w pamięć. Nawet gdy pierwotne znaczenie się zaciera, miejsce nadal wydaje się „inne” niż otoczenie.

Współczesny odbiorca często myśli o cmentarzu jako o przestrzeni, której się nie narusza. W historii bywało inaczej. Dawne groby wielokrotnie przerabiano, wykorzystywano ponownie, a pamięć o pierwszych zmarłych stopniowo zanikała. Średniowieczni mieszkańcy Harzu mogli wiedzieć, że na wzgórzu kiedyś chowano ludzi, ale nie musieli już pamiętać, kim byli i jakie mieli zwyczaje.

Dla badaczy to szansa na prześledzenie relacji między kolejnymi pokoleniami użytkowników tej samej przestrzeni. Analiza ceramiki, śladów po narzędziach w ścianach korytarza czy sposobu jego zasypania może ujawnić, kiedy dokładnie obiekt powstał, jak długo z niego korzystano i w jakich okolicznościach o nim zapomniano.

Takie znaleziska pokazują również, że decyzje podejmowane dziś – jak budowa farmy wiatrowej – wchodzą w dialog z bardzo odległą przeszłością. Zanim nowoczesne turbiny staną na wzgórzu Dornberg, archeolodzy starają się wydobyć z ziemi jak najwięcej informacji. Dla inwestora to często niewygodne opóźnienie, dla nauki – niepowtarzalna okazja, by lepiej zrozumieć, jak na stosunkowo niewielkiej przestrzeni układały się losy ludzi przez ostatnie sześć tysięcy lat.