Oceany się przegrzewają. Naukowcy mówią wprost: ryb zaczyna dramatycznie ubywać

Temperatura oceanów rośnie szybciej, niż zakładali naukowcy, a życie w głębinach reaguje na to zaskakująco gwałtownie.

Nowa analiza dziesiątek tysięcy populacji ryb pokazuje, że nawet minimalny wzrost temperatury przy dnie potrafi wywołać ogromne straty w biomasy. To nie jest abstrakcyjna wizja na odległą przyszłość, ale proces, który trwa już teraz i wpływa na ekosystemy, rybołówstwo oraz bezpieczeństwo żywnościowe ludzi.

Każde 0,1 stopnia ma swoją cenę

Badacze przeanalizowali dane z półkuli północnej, obejmujące lata 1993–2021. Wzięli pod lupę aż 33 tysiące populacji organizmów morskich i sprawdzili, jak zmiana temperatury dna wpływa na ilość ryb.

Wynik: średnio 7,2% spadku liczebności populacji ryb na każde 0,1°C szybszego ocieplania dna oceanu w skali dekady.

Na pierwszy rzut oka kilka procent może brzmieć jak drobiazg. Gdy jednak taki spadek powtarza się dekada po dekadzie, a dotyczy całych basenów oceanicznych, mówimy o wyraźnym uszczupleniu bogactwa biologicznego. W skrajnych przypadkach naukowcy odnotowali nawet blisko 20% spadku biomasy w ciągu jednego roku, jeśli ocieplenie przy dnie utrzymywało się długo i stabilnie.

Nie tylko fale upałów, ale cichy, stały wzrost

W dyskusji o kryzysie klimatycznym często pojawia się temat morskich fal upałów – nagłych, kilku- czy kilkunastodniowych skoków temperatury wody. Ta sama analiza pokazuje jednak, że prawdziwy problem kryje się w czym innym: w przewlekłym, systematycznym wzroście ciepła magazynowanego przez oceany.

Stałe, długoletnie ocieplanie się głębszych warstw wody stopniowo „wysysa” życie z całych obszarów, nawet jeżeli krótkie epizody przynoszą miejscowe korzyści dla niektórych gatunków.

Fale upałów czasem chwilowo zwiększają liczebność ryb w chłodniejszych regionach. To jednak pozorna dobra wiadomość, bo równocześnie przyspiesza zapaść w cieplejszych częściach zasięgu tych samych gatunków. W bilansie globalnym mamy więc wyraźne straty.

Ryby uciekają na północ i w głąb, ale nie wszyscy zdążą

Wraz z rosnącą temperaturą zarówno przy powierzchni, jak i przy dnie, wiele gatunków przesuwa się ku chłodniejszym wodom lub na większe głębokości. Najlepiej radzą sobie organizmy związane z naturalnie zimnymi akwenami – mogą „skorzystać” z lekkiego ocieplenia, przynajmniej przez pewien czas.

Gorzej mają mieszkańcy stref już dziś ciepłych, takich jak tropiki czy basen Morza Śródziemnego. Tam niewielki wzrost temperatury może oznaczać przekroczenie granicy tolerancji fizjologicznej. Ryby zaczynają mieć problemy z oddychaniem, rośnie stres, spada tempo wzrostu i płodność. W pewnym momencie populacja po prostu się załamuje.

Jak ocieplenie zmienia rozmieszczenie gatunków

• w cieplejszych akwenach – lokalne załamania populacji, zanik niektórych gatunków
• w chłodniejszych morzach – chwilowe „wysypy” liczebności, zwłaszcza gatunków ciepłolubnych
• przesunięcia zasięgów – ryby migrują na północ lub w stronę głębszych, chłodniejszych warstw
• zmiana struktury całych ekosystemów – jedne gatunki znikają, inne wchodzą na ich miejsce

Tego typu przesunięcia mają konsekwencje dla rybaków i krajów nadmorskich. Tradycyjne łowiska pustoszeją, a na ich miejsce pojawiają się nowe gatunki, często mniej znane, trudniejsze do sprzedaży czy wymagające innej infrastruktury.

Surówka z ryb na talerzu coraz mniej pewna

Od dziesięcioleci głównym winnym spadku biomasy ryb była nadmierna eksploatacja łowisk. Wiele stad odławiano szybciej, niż zdążyły się odbudować. Teraz do gry wchodzi drugi, równie silny gracz – ocieplające się i coraz uboższe w tlen wody.

Międzynarodowe organizacje od lat alarmują, że odsetek przełowionych stad nadal rośnie. Teraz badacze mówią wprost: jeśli do tej chronicznej presji doda się ocieplenie i spadek tlenu w wodzie, klasyczne narzędzia zarządzania – limity połowowe, okresy ochronne – mogą nie wystarczyć, by odwrócić trend.

Nawet najlepiej zaplanowane limity połowów nie zatrzymają spadku biomasy, jeśli równocześnie temperatura wód przy dnie wciąż pnie się w górę.

Dlaczego oceany nagrzewają się tak szybko

Oceany pochłaniają zdecydowaną większość dodatkowego ciepła generowanego przez emisje gazów cieplarnianych. To dzięki nim powietrze nad lądami nie nagrzewa się jeszcze szybciej. Najnowsze prace naukowe pokazują, że zawartość ciepła w oceanach osiągnęła w 2023 roku rekordową wartość, kontynuując trend widoczny od lat 60. XX wieku.

Dla klimatu to miecz obosieczny. Z jednej strony oceany amortyzują wzrost temperatur na powierzchni Ziemi. Z drugiej – stają się coraz gorętszym, mniej przyjaznym środowiskiem dla wielu gatunków. Warstwy powierzchniowe mieszają się słabiej z głębinami, przez co do głębszych partii dociera mniej tlenu. Tworzą się strefy niemal pozbawione życia, w których przetrwają jedynie nieliczne, wyspecjalizowane organizmy.

Próg 1,5°C i jego „morska” twarz

Eksperci powtarzają, że „każdy ułamek stopnia ma znaczenie”. Omawiana analiza pokazuje, jak dokładnie wygląda to pod powierzchnią wody. Podniesienie tempa ocieplania o zaledwie 0,1°C na dekadę przekłada się na wymierne straty w populacjach ryb, przeliczalne na tony biomasy i utracone połowy.

To właśnie ta ukryta, biologiczna cena zbliżania się do progu 1,5°C – granicy, której światowi przywódcy zobowiązali się nie przekraczać do końca wieku. W praktyce oznacza ona nie tylko częstsze susze i upały na lądzie, ale też uboższe sieci troficzne w oceanach.

Ryzyko złej interpretacji: chwilowy wzrost maskuje długotrwałą stratę

Autorzy analizy zwracają uwagę na jeszcze jedno zagrożenie: politycy i zarządzający rybołówstwem mogą błędnie odczytywać dane. Jeśli w danym regionie nastąpi nagły wzrost liczebności jakiegoś gatunku, na przykład po serii ciepłych lat, łatwo uznać go za sygnał poprawy kondycji stad.

Tymczasowe „wyskoki w górę” potrafią zamaskować wyraźny spadkowy trend w dłuższej perspektywie, co sprzyja zbyt optymistycznym decyzjom o zwiększaniu połowów.

Dlatego coraz częściej pada postulant, by w zarządzaniu zasobami morskimi wprost włączać scenariusze klimatyczne. Chodzi o to, aby oceniając stan łowisk, brać pod uwagę nie tylko bieżące dane, ale też przewidywany kierunek zmian temperatur i tlenu w wodzie.

Co z tego wynika dla ludzi i gospodarki

Dla milionów osób na świecie ryby to podstawowe źródło białka. Uderzenie w populacje morskie oznacza nie tylko wyższe ceny w sklepach, ale też realne problemy z dostępem do pożywienia w wielu regionach Afryki, Azji czy Ameryki Łacińskiej. W krajach wysoko rozwiniętych ucierpią przede wszystkim lokalne społeczności utrzymujące się z rybołówstwa oraz całe gałęzie przetwórstwa.

Ekosystemy morskie pełnią także mniej oczywiste funkcje: magazynują węgiel, filtrują zanieczyszczenia, stabilizują klimat. Uboższe w gatunki, zdegradowane środowisko przybrzeżne gorzej radzi sobie z erozją wybrzeży, zakwitami glonów czy gwałtownymi sztormami. To z kolei generuje koszty dla infrastruktury i turystyki.

Dlaczego drobne zmiany temperatury wywołują tak duży efekt

Dla człowieka różnica 0,5 czy 1°C w wodzie wydaje się prawie niezauważalna. Dla organizmów morskich, które przez tysiące lat ewoluowały w bardzo stabilnych warunkach, to poważne wyzwanie. Ich metabolizm, tempo wzrostu, rozmnażanie czy zdolność do pobierania tlenu są precyzyjnie „ustawione” pod określony zakres temperatur.

Ryby mają też ograniczoną możliwość szybkiego przystosowania się. Cykl życia wielu gatunków trwa kilka, kilkanaście lat, a zmiany klimatu następują w tempie, które przewyższa zdolności ewolucji do nadążania za nowymi warunkami. Gdy cieplejsza woda niesie mniej tlenu, organizmy muszą wybierać: albo mniejszy rozmiar ciała, albo mniejsze zapotrzebowanie na energię, albo migrację.

W praktyce prowadzi to do tego, że w sieciach rybackich trafia coraz mniej dużych, dorodnych osobników, a coraz więcej ryb drobnych. To zmienia zarówno wartość ekonomiczną połowów, jak i funkcjonowanie całych łańcuchów pokarmowych.

Co można zrobić już teraz

Z perspektywy globalnej najważniejszym ruchem pozostaje ograniczenie emisji gazów cieplarnianych, żeby spowolnić dalsze nagrzewanie się oceanów. Ale na poziomie regionalnym też można działać, wzmacniając odporność ekosystemów:

• wyznaczanie morskich obszarów chronionych, gdzie rybołówstwo jest mocno ograniczone lub zakazane
• redukcja przełowienia i odbudowa nadmiernie eksploatowanych stad
• zmiana narzędzi połowowych na mniej destrukcyjne dla dna morskiego
• ograniczanie zanieczyszczeń z lądu, które nasilają strefy beztlenowe i zakwity glonów

Takie działania nie zatrzymają wzrostu temperatur, lecz mogą pomóc ekosystemom przetrwać w okresie przejściowym. Zdrowsze, bardziej zróżnicowane biologicznie morze ma większą szansę poradzić sobie z presją klimatyczną niż środowisko już wcześniej nadwyrężone nadmiernymi połowami i zanieczyszczeniem.

W praktyce sprowadza się to do jednej, dość niewygodnej prawdy: jeżeli chcemy dalej jeść ryby, korzystać z kąpielisk, chronić nadmorską infrastrukturę i zachować przyrodę w sensownej kondycji, rachunek za kolejne ułamki stopnia ocieplenia klimatu przestaje być abstrakcyjną statystyką. Coraz mocniej widać go w portach, na targach rybnych i w kuchni zwykłych ludzi.