Ocean traci życie szybciej, niż sądziliśmy. Nowe dane o rybach są druzgocące

Temperatura oceanów rośnie z roku na rok, a razem z nią znika życie pod wodą.

Najnowsza analiza pokazuje, że tempo zmian mocno zaskoczyło naukowców.

Badacze prześledzili ponad 30 tysięcy populacji ryb w północnej części globu i policzyli, jak reagują na ocieplające się dno morskie. Okazało się, że nawet minimalny wzrost temperatury prowadzi do ubytku biomasy, którego większość ludzi zwyczajnie nie zauważa – aż do momentu, gdy problem uderza w rybołówstwo, ceny żywności i całe nadmorskie społeczności.

Każde 0,1°C mniej ryb. Liczby z nowej analizy mrożą krew w żyłach

W badaniu opisanym w czasopiśmie naukowym Nature Ecology & Evolution wykorzystano dane z lat 1993–2021 dotyczące 33 tysięcy populacji ryb w północnej części globu. Naukowcy skupili się na tym, jak działa wolne, ale stałe ocieplanie się dna morskiego – bez mieszania go z krótkotrwałymi zjawiskami typu gwałtowne fale upałów w wodzie.

Przyspieszone ocieplenie dna oceanów wiąże się ze średnim spadkiem liczebności populacji ryb o 7,2% przy każdym wzroście temperatury o zaledwie 0,1°C na dekadę.

Na pierwszy rzut oka 7,2% może wydawać się niewielką wartością. Problem pojawia się, gdy ubytek rozciągnie się na całe baseny oceaniczne i na wiele dekad. Wtedy przekłada się na realny brak ryb w sieciach, mniejszą różnorodność gatunków i zaburzenie całych łańcuchów pokarmowych.

Autorzy pracy policzyli, że w skrajnych przypadkach spadek biomasy związany z chronicznym ociepleniem może sięgnąć niemal 20% w ciągu jednego roku. To oznacza, że lokalne społeczności mogą w bardzo krótkim czasie odczuć mocne załamanie połowów.

Woda jest coraz cieplejsza, ryby mają coraz mniej miejsca

Oceany pochłaniają większość dodatkowego ciepła związanego z emisją gazów cieplarnianych. To sprawia, że nie tylko powierzchnia, ale i głębsze warstwy wody podgrzewają się w sposób niemal ciągły. Dno morskie, które kiedyś stanowiło stabilne i chłodniejsze środowisko, traci tę przewagę.

Rosnąca temperatura wpływa na:

• rozmieszczenie gatunków – wiele ryb przesuwa zasięg występowania na chłodniejsze rejony, często bliżej biegunów,
• przeżywalność larw i ikry – w cieplejszej wodzie młode ryby częściej giną,
• dostępność tlenu – odtlenienie głębszych warstw utrudnia życie gatunkom przydennym,
• łańcuchy pokarmowe – zmiany dotykają nie tylko ryb, ale też planktonu i bezkręgowców, od których ryby zależą.

Naukowcy zwracają uwagę, że morskie ekosystemy reagują na temperaturę znacznie szybciej niż ekosystemy lądowe. Organizmom wodnym trudniej „uciec” – granicą stają się ściany kontynentów, zbyt głębokie partie morza albo woda, która jest już za ciepła praktycznie wszędzie w pobliżu.

Fale morskiego upału dają złudne wrażenie poprawy

Ciekawą część badania stanowi analiza fal gorącej wody. To epizody, gdy temperatura morza rośnie gwałtownie na krótki czas, często kojarzone z masowym bieleniem raf koralowych. Okazuje się, że ich wpływ na ryby bywa pozornie pozytywny – przynajmniej lokalnie.

Przykład spratów (małych ryb śledziowatych) pokazuje, jak mylący może być obraz sytuacji. Gdy w basenie Morza Śródziemnego pojawia się fala gorąca, populacja sprata spada, bo to już ciepły skraj jego zasięgu. Jednocześnie w chłodniejszej części jego areału, na przykład na Morzu Północnym, ta sama fala pomaga gatunkowi tymczasowo się wysunąć na prowadzenie, co w statystykach wygląda jak poprawa.

Krótkotrwałe fale upałów w wodzie mogą wywołać lokalny wzrost liczebności niektórych populacji, ale jednocześnie maskują długofalowy trend – systematyczną utratę biomasy w skali całych oceanów.

Badacze ostrzegają, że takie „szumy” w danych prowadzą do błędnych wniosków. Jeśli decydenci widzą, że w danym roku ryb jest więcej, łatwo uznać, że sytuacja się poprawia i nie trzeba zmieniać zasad połowów. W tle wciąż trwa jednak chroniczne ogrzewanie dna morskiego i powolny zjazd całego systemu.

Zimne morza chwilowo zyskują, ciepłe strefy przegrywają

Analiza pokazała, że gatunki z chłodniejszych rejonów lepiej wykorzystują zmiany temperatury niż te z obszarów już teraz ciepłych. Dla ryb z mórz wysokich szerokości geograficznych ocieplenie wody bywa na krótką metę korzystne – szybciej rosną, mają więcej pokarmu, przesuwają zasięg na nowe terytoria.

Problem pojawia się w strefach tropikalnych i subtropikalnych. Tam wiele gatunków żyje już na granicy swojej tolerancji cieplnej. Dalsze podgrzewanie oznacza stres fizjologiczny, częstsze choroby i gorsze rozmnażanie. Te straty przewyższają lokalne zyski w chłodniejszych akwenach.

Gdy przełowienie spotyka się z ociepleniem i brakiem tlenu

Od lat za głównego winowajcę spadku liczebności ryb uznawano nadmierne połowy. Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa szacuje, że odsetek przełowionych stad rośnie i dotyczy już znacznej części komercyjnych gatunków.

Nowe dane nie zdejmują odpowiedzialności z sektora rybołówstwa, ale pokazują, że dochodzi drugi, równie trudny przeciwnik: ocieplenie i postępujące odtlenienie oceanów. Coraz cieplejsza woda gorzej wiąże tlen, a jednocześnie przyspiesza metabolizm organizmów. Ryby potrzebują więc więcej tlenu, a mają go mniej.

Badacze ostrzegają, że splot przełowienia, rosnącej temperatury i spadku zawartości tlenu tworzy kryzys, którego nie da się rozwiązać jednym prostym ruchem, na przykład samym ograniczeniem połowów.

Eksperci zajmujący się polityką morską zwracają uwagę, że w takiej sytuacji łatwo przecenić wpływ tylko jednego czynnika. Istnieje ryzyko, że wszystko zostanie zrzucane wyłącznie na zmiany klimatyczne albo wyłącznie na przełowienie, co utrudni skuteczne działania naprawcze.

Rekordowe nagromadzenie ciepła w oceanach

Osobna analiza, opisana w Nature Reviews Earth & Environment, pokazuje, że zawartość ciepła w oceanach osiągnęła w 2023 roku najwyższy poziom w historii pomiarów. Trend rośnie nieprzerwanie od lat 60. XX wieku.

Im więcej ciepła magazynuje woda, tym trudniej zatrzymać spiralę zmian:

• łatwiej tworzą się ekstremalne zjawiska pogodowe, w tym gwałtowne cyklony,
• zwiększa się topnienie lodowców i wzrost poziomu morza,
• przyspiesza degradacja raf koralowych i zanik siedlisk nadbrzeżnych,
• pogłębia się presja na ryby, ssaki morskie i ptaki zależne od ekosystemów przybrzeżnych.

Badacze podkreślają, że każdy ułamek stopnia ma wymierną „cenę biologiczną”. W praktyce oznacza to mniej ryb na talerzach, większe wahania cen i bardziej nerwową sytuację w krajach, które opierają dietę i gospodarkę na zasobach morskich.

Co to znaczy dla zwykłego człowieka?

Ocieplenie oceanów brzmi jak coś odległego, ale jego skutki widać w codziennym życiu. Ubywające stada ryb przekładają się na ograniczenia połowów, spadek dochodów rybaków i wzrost cen ryb w sklepach. Kraje rozwijające się, gdzie ryby stanowią główne źródło białka, stają przed widmem niedożywienia i konfliktów o zasoby.

Z perspektywy konsumenta najprostsze działania wydają się mało spektakularne, ale sumują się w skalę systemową. Ograniczenie marnowania żywności, wybór produktów z certyfikowanych, lepiej zarządzanych łowisk czy wsparcie polityk klimatycznych obniżających emisje gazów cieplarnianych realnie zmniejszają presję na ekosystemy morskie.

Ocieplenie oceanu działa w tle, powoli i bez rozgłosu, dlatego tak łatwo je zignorować. Najnowsze badania pokazują, że to właśnie ten cichy proces najbardziej drenuje podwodne zasoby życia. Jeśli temperatury dalej będą rosły w obecnym tempie, nawet świetne plany zarządzania rybołówstwem mogą nie wystarczyć, bo same ryby po prostu nie wytrzymają warunków, które im tworzymy.