Nowe życie po 6 tysiącach lat. Dwa „zmartwychwstałe” torbacze z Papui zaskakują naukowców

W gęstych lasach Nowej Gwinei dzieje się coś, co jeszcze niedawno uznano by za fantazję.

Dwa maleńkie torbacze, znane dotąd wyłącznie z kości, znów biegają po gałęziach.

Przez lata ich istnienie było jedynie hipotezą opartą na fragmentach zębów znalezionych w jaskiniach. Teraz, po serii wypraw terenowych i żmudnych analiz, badacze pokazują światu żywe zwierzęta, które miały zniknąć z Ziemi tysiące lat temu.

Torbacze „zmartwychwstałe” po tysiącach lat

Historia zaczyna się w latach 90., gdy w zachodniej części Nowej Gwinei odkryto szczątki dwóch nieznanych wcześniej torbaczy. Skamieniałe zęby liczyły nawet 6 tysięcy lat. Dla naukowców był to jasny sygnał: gatunki nie przetrwały do naszych czasów.

Wszystko zmieniło się po 2019 roku. Do badaczy trafiło zdjęcie niewielkiego zwierzęcia uchwyconego w papuaskim lesie. Fotografia była nieostra, ale kształt pyska i ogona wywołał w zespole naukowym elektryzującą myśl: to może być „wymarły” gatunek.

Grupa specjalistów kierowana przez Tima Flannery’ego z Australian Museum oraz Kristofera Helgena z Bishop Museum zorganizowała kilka wypraw do trudno dostępnej części północno‑zachodniej Papui, na Półwysep Vogelkop. Po latach pracy w terenie i porównań z materiałem kopalnym badacze ogłosili: oba torbacze wciąż żyją.

Te dwa gatunki należą do tak zwanych gatunków Łazarz – form życia, które wracają do rejestru przyrodniczego po okresie uznawanej przez naukę „śmierci”.

To nie jest jedynie ciekawostka z egzotycznej wyspy. Taki przypadek przewraca do góry nogami ustalenia na temat historii fauny regionu, a przy okazji pokazuje, jak niewiele naprawdę wiemy o tropikalnych lasach.

Dwa mikroskopijne torbacze o zadziwiających umiejętnościach

Mistrz długiego palca: torbacz o wadze jabłka

Pierwszy z odnalezionych gatunków to phalanger karłowaty o wydłużonym palcu, osiągający zaledwie około 200 gramów. To mniej więcej masa przeciętnego jabłka. Należy do grupy prążkowanych koaliowców, ale wyróżnia go jedna cecha anatomiczna.

Na każdej z przednich łap ma skrajnie wydłużony czwarty palec. Nie wygląda to efektownie na zdjęciu, lecz w praktyce stanowi niezwykle wyspecjalizowane narzędzie. Zwierzę wsuwa ten palec w pęknięcia kory, nasłuchuje, a potem wydłubuje ukryte w szczelinach larwy i owady. Działa trochę jak wiertło i sonda w jednym.

Taka strategia żywieniowa ma ogromną zaletę ekologicznie: ogranicza konkurencję z innymi nadrzewnymi ssakami. Torbacz żywi się zasobem, po który niewielu innych mieszkańców lasu potrafi skutecznie sięgnąć.

Lotny opiekun jedynaka: torbacz z pierścieniowatym ogonem

Drugi bohater tej historii waży około 300 gramów i posiada rozciągliwą błonę skórną między kończynami. Dzięki niej szybuje z drzewa na drzewo niczym miniaturowy spadochroniarz. To tzw. lotny torbacz z pierścieniowatym ogonem.

Ogon nie służy mu jedynie do utrzymania równowagi. Jest chwytny, więc zwierzę zawiesza się na nim na gałęziach, oplata nim liany i stabilizuje ciało przed kolejnym skokiem. W nocy, gdy aktywność w lesie rośnie, taka precyzja ruchu często decyduje o życiu.

Badacze zwracają uwagę nie tylko na jego anatomię, lecz także na zachowania. Ten torbacz tworzy trwałe pary, a partnerzy pozostają sobie wierni przez lata. Samica wydaje na świat zaledwie jedno młode w roku. Z biologicznego punktu widzenia oznacza to bardzo wolne tempo rozrodu i wysoką wrażliwość na zmiany środowiska.

Co istotne dla nauki systematycznej, jest to pierwszy od 1937 roku nowy rodzaj torbacza opisany z terytorium Nowej Gwinei. To tak, jakby nagle do znanego od dawna „drzewa genealogicznego” tych zwierząt dopisać zupełnie nową gałąź.

W lokalnej kulturze ludów Maybrat ten lotny torbacz ma status zwierzęcia szczególnego. Pojawia się w opowieściach, służy jako przykład w tradycyjnych lekcjach dla dzieci i symbolizuje więź człowieka z lasem.

Bez współpracy z mieszkańcami lasu nie byłoby sukcesu

Badacze nie przybyli do Papui jako samotne ekspedycje z Zachodu. W pracach terenowych uczestniczyli przedstawiciele społeczności Tambrauw i Maybrat, znający te tereny jak własny ogród. To oni wskazywali miejsca, gdzie wcześniej widzieli nietypowe zwierzęta, oni też pomagali w rozróżnianiu podobnych gatunków.

Szczególnie duże znaczenie miała praca jednej z kobiet z ludu Maybrat, która współautorsko firmuje publikację naukową opisującą te torbacze. Jej wiedza o zwyczajach i lokalnych nazwach zwierząt pozwoliła połączyć dane naukowe z tradycyjnymi przekazami.

• naukowcy wnieśli sprzęt, metody analizy i porównania z materiałem kopalnym,
• mieszkańcy lasów dostarczyli obserwacji z wielu lat i praktycznej znajomości terenu,
• wspólny zespół szybciej rozpoznawał ślady, odgłosy i siedliska rzadkich torbaczy.

Taka współpraca staje się dziś coraz bardziej standardem w badaniach nad przyrodą tropików. To logiczne: bez lokalnej wiedzy ryzyko, że naukowcy przeoczą małe, nocne, płochliwe gatunki, jest ogromne.

Dlaczego naukowcy ukrywają miejsce występowania torbaczy

Nie ma publicznie dostępnej mapy z dokładnymi punktami, gdzie zauważono oba gatunki. To celowa decyzja. Rynek egzotycznych zwierząt chętnie płaci za rzadkie gatunki, a maleńkie torbacze o efektownym wyglądzie mogłyby szybko trafić do nielegalnego obrotu.

Zespół badawczy ujawnia jedynie ogólną lokalizację: stare lasy Półwyspu Vogelkop w indonezyjskiej części Nowej Gwinei. Reszta pozostaje w notatnikach badaczy i lokalnych strażników przyrody.

Do tego dochodzi główne zagrożenie dla obu gatunków: wylesianie. W regionie działa przemysł drzewny, powstają nowe drogi, a naturalny las zamienia się w plantacje. Dla torbaczy przywiązanych do specyficznych, starych drzew to oznacza utratę domu, a często też pokarmu.

W praktyce każdy pas wyciętego lasu to bariera, której niewielkie, nadrzewne zwierzę może nie pokonać. Gdy siedlisko rozrywa się na kawałki, maleją populacje, spada zmienność genetyczna, rośnie ryzyko, że jeden silniejszy pożar czy choroba zmiotą cały lokalny zespół.

Nowa szansa dla ochrony lasów Nowej Gwinei

Odnalezienie dwóch „zaginionych” torbaczy to znakomity argument w dyskusji o ochronie starych lasów na Półwyspie Vogelkop. Dla opinii publicznej łatwiej zrozumieć wagę ochrony przyrody, gdy za suchymi hasłami stoją konkretne, sympatyczne zwierzęta z fascynującą historią.

Naukowcy liczą, że obecność tych gatunków stanie się impulsem do tworzenia nowych obszarów chronionych i wzmacniania roli strażników przyrody rekrutowanych z lokalnych społeczności. W wielu regionach Papui to już działa: mieszkańcy patrolują teren, zgłaszają nielegalne wyręby i wyznaczają strefy, gdzie nie wolno polować.

Torbacze z Nowej Gwinei przypominają też, jak bardzo ograniczona jest nasza wiedza o mniej zbadanych rejonach planety. Skoro dwa ssaki uznawane za wymarłe przeżyły tysiące lat w cieniu drzew, istnieje spora szansa, że podobne „niewidzialne” populacje funkcjonują gdzie indziej. Szczególnie w górskich lasach i na trudno dostępnych wybrzeżach.

Co oznacza „gatunek Łazarz” i dlaczego takie historie są potrzebne

W biologii określenie „gatunek Łazarz” stosuje się do organizmów, które znikały z zapisu przyrodniczego na długi czas, by później znów się pojawić w obserwacjach. Zwykle widzimy tylko ich skamieniałe pozostałości, a żywe okazy uchodzą za dawno stracone.

Dla zwykłego odbiorcy może brzmieć to jak sensacja z filmów przygodowych, ale w praktyce chodzi o coś bardzo przyziemnego: o niedostatek danych. Lasy, oceany czy wysokie góry wciąż kryją tysiące słabo poznanych gatunków. Brak obserwacji przez kilka dekad nie zawsze oznacza automatyczną zagładę, często sygnalizuje jedynie trudność w dotarciu do ich siedlisk.

Tego typu historie mają jeszcze jedną wartość. Pokazują, że ochrona przyrody daje realne efekty, o ile podejmie się ją wystarczająco wcześnie. Stare lasy, w których przeżyły torbacze z Nowej Gwinei, nie są pustą „zieloną plamą” na mapie. To skomplikowany układ zależności między roślinami, zwierzętami i ludźmi, którzy od pokoleń tam żyją.

Dla polskiego czytelnika może się to wydawać odległe, ale mechanizmy pozostają podobne jak w Karpatach czy w Bieszczadach. Gdy znika pierwotny las, znika też miejsce, gdzie mogłyby kryć się wrażliwe, rzadkie gatunki. A ich powrót, tak jak w historii dwóch torbaczy, staje się wtedy o wiele mniej prawdopodobny.