Nowe zasady emerytur dla matek od 1 września: kto zyska najwięcej?

Od 1 września we Francji wchodzi w życie zmiana, która może wyraźnie podnieść przyszłe emerytury kobiet wychowujących dzieci.

Nowe przepisy uderzają w samo serce problemu, z którym mierzy się większość matek: przerwy w pracy, etat na pół gwizdka, urlop na dziecko. Do tej pory wszystko to najczęściej oznaczało słabszą emeryturę. Teraz część tych strat ma zrekompensować inny sposób liczenia świadczeń i szersze uznanie tzw. praw rodzinnych.

Dlaczego macierzyństwo psuje emeryturę – i co ma się zmienić

Francuski system emerytalny od lat próbuje łatać lukę między karierami mężczyzn i kobiet. Matki częściej pracują w niepełnym wymiarze, częściej rezygnują z etatu na kilka lat, kiedy dzieci są małe, a ich ścieżka zawodowa bywa poszatkowana. Efekt? Mniej przepracowanych kwartałów, niższe składki, gorsza średnia pensja liczona do emerytury.

Z tego powodu wprowadzono cały pakiet tzw. praw rodzinnych. To dodatkowe okresy zaliczane do stażu emerytalnego, specjalne podwyżki świadczeń i preferencje dla rodziców dzieci z niepełnosprawnością. Wszystko po to, aby bilans końcowy był choć trochę bardziej sprawiedliwy.

Emerytura matki zależy już nie tylko od lat pracy, ale też od liczby dzieci, okresów opieki nad nimi i sposobu liczenia najlepszych lat zarobków.

Kwartały za dzieci: jak działają rodzinne bonusy

Dodatkowe okresy za urodzenie i wychowanie

Podstawą są tzw. kwartały za dzieci. We francuskim systemie ogólnym matka może dostać, pod pewnymi warunkami, do 8 dodatkowych kwartałów na każde dziecko:

• 4 kwartały za ciążę lub adopcję,
• 4 kwartały za wychowanie dziecka.

Te okresy nie przypisują się do konkretnych lat kalendarzowych, tylko powiększają ogólny staż ubezpieczeniowy. W praktyce pozwalają szybciej osiągnąć wymagany próg kwartałów do tzw. pełnej stawki, czyli emerytury bez obniżki za zbyt krótki staż.

Inaczej wygląda to w sektorze publicznym – tam łączna liczba kwartałów związanych z dziećmi zwykle ogranicza się do czterech. Mimo mniejszej liczby, wciąż może to mieć znaczenie, jeśli kariera była krótka lub mocno przerywana.

Jak te kwartały przekładają się na realne liczby

Dobrze pokazuje to prosty przykład. Jeśli do pełnej emerytury potrzebnych jest 172 kwartałów, matka dwójki dzieci może dostać do 16 kwartałów dodatkowo. Zamiast 172 musi wtedy „wyrobić” 156 kwartałów składkowych lub zrównanych. To właśnie te brakujące 16 kwartałów pokrywają prawa rodzinne.

Od 1 września część z tych okresów da się również doliczyć do stażu wymaganego przy wcześniejszym zakończeniu pracy w ramach tzw. długiej kariery. W takim wariancie do wymaganego progu można wliczyć do dwóch kwartałów na każde dziecko. To szansa na wcześniejsze przejście na emeryturę dla kobiet, które zaczęły pracować bardzo młodo, ale na pewien czas ograniczyły aktywność zawodową z powodu macierzyństwa.

Wpływ na emeryturę częściową

Kwartały za dzieci mają też znaczenie dla emerytury progresywnej, czyli formy pół-emerytury połączonej z niepełnym etatem. We Francji można z niej korzystać od 60. roku życia, jeśli uzbiera się co najmniej 150 kwartałów. Dodatkowe okresy za macierzyństwo pomagają przekroczyć ten próg, a więc wcześniej wejść w łagodniejsze przechodzenie z pracy na emeryturę.

Podwyżki za dzieci: 10 procent więcej i specjalne wsparcie

Stała premia od trzeciego dziecka

Od trzeciego dziecka francuski system przewiduje dla rodziców trwały bonus. Po spełnieniu warunków liczba dzieci przekłada się na stałe powiększenie emerytury:

Taka premia przysługuje zwykle obojgu rodzicom i obowiązuje bezterminowo. Przy świadczeniu w wysokości 1800 euro miesięcznie daje to 180 euro więcej co miesiąc, czyli blisko 2000 euro w skali roku. Dla budżetu emeryta to dodatkowa trzynastka, i to z lekkim okładem.

Dodatkowe prawa przy niepełnosprawności dziecka

Osobny zestaw preferencji dotyczy rodziców dzieci z głęboką niepełnosprawnością. Jeżeli dziecko ma orzeczony co najmniej 80‑procentowy stopień niezdolności do samodzielnej egzystencji i spełnia warunki do zasiłku rodzinnego z tytułu niepełnosprawności, matce lub ojcu przysługuje:

• 1 kwartał przy przyznaniu prawa do tego zasiłku,
• kolejny 1 kwartał za każde 30 miesięcy wypłaty,
• łącznie maksymalnie 8 takich kwartałów.

Co ważne, te okresy wliczają się obok kwartałów za urodzenie i wychowanie, więc suma może być znacząca. Daje to rodzicom realne odciążenie, gdy z powodu opieki nad dzieckiem nie są w stanie pracować w pełnym wymiarze.

Wyższa stawka za dalszą pracę po osiągnięciu pełnego stażu

Kolejna zachęta dotyczy matek urodzonych od 1964 roku, które zdążyły uzbierać pełny wymagany staż na rok przed osiągnięciem wieku emerytalnego i mają przynajmniej jeden kwartał zaliczony z tytułu dzieci. Jeśli zdecydują się dalej pracować, ich świadczenie rośnie ponad standardową stawkę.

Dla tej grupy tzw. nadwyżka rośnie o 1,25% za każdy dodatkowy kwartał aktywności, maksymalnie do 5%. W praktyce oznacza to, że cztery dodatkowe kwartały pracy mogą dać emeryturę wyższą o kilka procent na całe życie, co przy dłuższej perspektywie ma duży ciężar finansowy.

Matka, która osiągnęła pełny staż wcześniej i przepracuje jeszcze rok, może zyskać nawet kilka procent emerytury więcej – na stałe.

Nowy sposób liczenia od 1 września: mniej „słabych lat” w kalkulacji

Odejście od 25 lat dla matek

Dziś francuska emerytura bazowa liczona jest z uśrednionej pensji z 25 najlepszych lat kariery. Od 1 września matki mają zyskać bardziej elastyczne podejście:

• dla matek jednego dziecka: emerytura liczona z 24 najlepszych lat,
• dla matek dwojga i więcej dzieci: emerytura liczona z 23 najlepszych lat.

Klucz polega na tym, że z kalkulacji wypada jedna lub dwie najsłabsze finansowo „dziury” – lata na pół etatu, z niską pensją albo z bardzo długą przerwą. To podnosi średnią płacę przyjmowaną do wyliczenia emerytury, więc finalne świadczenie powinno wzrosnąć.

Dlaczego to rozwiązanie szczególnie premiuje kobiety

Przeciętna kariera mężczyzny bywa bardziej równa – mniej przerw, stabilniejsze zarobki. U kobiet profil jest inny: kilka lat niemal bez składek przy małych dzieciach, potem ostrożny powrót na część etatu, dopiero po czasie pełny wymiar i wyższe wynagrodzenie.

Gdy system bierze pod uwagę aż 25 lat, te „chude” okresy mocno zaniżają średnią. Zawężenie kalkulacji do 23–24 najlepszych lat działa jak filtr, który usuwa najbardziej problematyczne momenty. Dla wielu matek może to oznaczać różnicę rzędu kilkudziesięciu euro miesięcznie, w skrajnych przypadkach nawet więcej.

Urlop wychowawczy i AVPF: jak nie stracić stażu

Urlop wychowawczy w systemie emerytalnym

Francuskie przepisy przewidują, że okres opieki nad dzieckiem w ramach urlopu wychowawczego też może się opłacić emerytalnie. Ten czas można „zamienić” na staż, z istotnym zastrzeżeniem: nie da się go łączyć w nieskończoność z innymi prawami rodzinnymi.

Urlop wychowawczy może dawać do trzech lat zaliczonych do stażu na każde dziecko. W przypadku poważnej choroby lub niepełnosprawności dziecka limit rośnie do czterech lat. Kasa emerytalna sprawdza następnie, czy korzystniejsze są kwartały z tytułu urlopu, czy z tytułu macierzyństwa i wychowania. Do wyliczenia emerytury wchodzi zawsze wariant bardziej opłacalny dla rodzica, ale nie oba jednocześnie.

AVPF – gdy rodzic zostaje w domu

Inny mechanizm wsparcia to AVPF, czyli system, w którym państwo opłaca składki emerytalne za rodzica pozostającego w domu z dzieckiem. Jeśli spełnione są kryteria, za każdy rok takiego okresu można uzyskać do czterech kwartałów stażu, liczonych jak składki płacone od płacy minimalnej.

Te okresy wchodzą zarówno do ogólnego stażu, jak i do wyliczenia średniego wynagrodzenia. Dla matek, które na kilka lat całkowicie znikają z rynku pracy, AVPF bywa jedynym sposobem na to, by te lata nie stały się emerytalną „czarną dziurą”.

Dzięki AVPF lata spędzone w domu z dzieckiem nie muszą znikać z historii składek – są liczone tak, jakby rodzic zarabiał przynajmniej płacę minimalną.

Co te zmiany mówią o polityce wobec rodziców

Cały pakiet rozwiązań – od dodatkowych kwartałów, przez premię za trzecie dziecko, po nowy sposób liczenia najlepszych lat – pokazuje wyraźny kierunek. Państwo wprost przyznaje, że wychowanie dzieci ma realny koszt dla kariery, a więc i emerytury, dlatego próbuje choć częściowo go zneutralizować.

Dla wielu kobiet kluczowe będzie teraz dokładne przeanalizowanie swojej ścieżki zawodowej: liczby dzieci, okresów pozostawania w domu, lat pracy w niepełnym wymiarze. W tym systemie nie chodzi już tylko o kalendarzową liczbę przepracowanych lat, ale o umiejętne wykorzystanie wszystkich dostępnych uprawnień rodzinnych. Dzięki temu ten sam życiorys może dać istotnie wyższą emeryturę niż wcześniej.