Nowe spojrzenie na sadzenie drzew: miejsce ważniejsze niż ich liczba

Masowe akcje sadzenia drzew brzmią jak prosty sposób na ratowanie klimatu.

Najnowsze badania pokazują, że sprawa jest znacznie bardziej skomplikowana.

Naukowcy analizujący globalne programy zalesiania doszli do wniosku, że liczenie sadzonek to mylący wskaźnik skuteczności. Kluczowe okazuje się to, gdzie dokładnie pojawiają się nowe lasy, jaki panuje tam klimat i jak te drzewa wpływają na lokalne oraz globalne procesy atmosferyczne.

Dlaczego samo „więcej drzew” nie wystarcza

Od kilku lat firmy, rządy i fundacje prześcigają się w deklaracjach: milion, miliard, a nawet bilion nowych drzew. Tego typu liczby świetnie wyglądają w raportach i kampaniach marketingowych, lecz badacze coraz częściej pokazują, że to mocno uproszczony obraz.

Najlepszy efekt chłodzący można uzyskać, sadząc drzewa na znacznie mniejszej powierzchni – pod warunkiem, że wybierze się odpowiednie regiony.

Nowe analizy opublikowane w czasopiśmie naukowym poświęconym ziemi i klimatowi wskazują, że dwukrotnie mniejsza powierzchnia lasu, strategicznie rozmieszczona, może zapewnić taki sam efekt obniżenia temperatury jak rozległe, lecz źle ulokowane nasadzenia. Dla polityk klimatycznych to rewolucyjna informacja: liczy się jakość i lokalizacja, nie ilość.

Jak las naprawdę wpływa na klimat

Magazynowanie dwutlenku węgla to tylko część historii

Najbardziej oczywista rola drzew to pochłanianie dwutlenku węgla. Dzięki fotosyntezie rośliny wbudowują węgiel w swoją biomasę – pień, gałęzie, korzenie. Im większy las, tym więcej gazu cieplarnianego znika z atmosfery na dziesiątki lat.

To jednak jeden z kilku mechanizmów, które trzeba brać pod uwagę. Skupienie się wyłącznie na bilansie dwutlenku węgla potrafi ukryć skutki uboczne, które w pewnych regionach potrafią nawet odwrócić netto efekt chłodzenia.

Albedo: kolor powierzchni zmienia ilość pochłanianego ciepła

W fizyce klimatu funkcjonuje pojęcie albedo – to zdolność powierzchni do odbijania promieni słonecznych. Jasne, pokryte śniegiem lub piaskiem obszary oddają dużą część światła z powrotem w kosmos. Ciemne – jak gęste lasy iglaste – pochłaniają je i zamieniają w ciepło.

• jasny śnieg – bardzo wysoka zdolność odbijania światła, słabsze nagrzewanie
• goła gleba lub trawa – średnie odbijanie, umiarkowane nagrzewanie
• gęsty las – niskie odbijanie, silne pochłanianie ciepła

W krajach, gdzie zimą ziemię długo przykrywa śnieg, dodatkowy las może obniżyć albedo, czyli zwiększyć pochłanianie energii słonecznej. W skrajnych przypadkach wzrost temperatury z tego powodu może zniwelować zysk z magazynowania dwutlenku węgla przez nowe drzewa.

Parowanie i „naturalna klimatyzacja”

Drugi ważny mechanizm to parowanie wody z gleby i liści, czyli ewapotranspiracja. Rośliny pobierają wodę korzeniami i uwalniają ją przez liście, a proces parowania pochłania ciepło z otoczenia, działając jak gigantyczna klimatyzacja.

W wilgotnych, ciepłych regionach roślinność wypompowuje do atmosfery ogromne ilości pary wodnej. Towarzyszą temu chmury, które dodatkowo odbijają część promieniowania słonecznego. Właśnie dlatego naukowcy uznają lasy tropikalne za jedne z najskuteczniejszych „chłodziarek” na planecie.

Tam, gdzie drzewa mogą intensywnie parować wodę, ich wpływ na obniżanie temperatury jest znacznie większy niż w suchych i zimnych rejonach.

Mapa globu: gdzie nowe lasy mają największy sens

Regiony tropikalne – klimat sprzymierzeńcem lasów

Badania wskazują, że największy potencjał chłodzenia kryje się w strefie międzyzwrotnikowej. Wysokie nasłonecznienie, obfite opady, bujna roślinność i długi okres wegetacyjny sprawiają, że każdy hektar tropikalnego lasu:

• pochłania bardzo dużo dwutlenku węgla,
• intensywnie paruje wodę, obniżając temperaturę,
• sprzyja powstawaniu chmur, które osłaniają powierzchnię Ziemi.

W praktyce oznacza to, że przy tej samej liczbie posadzonych drzew, projekt zlokalizowany w rejonie równikowym może mieć znacznie większy wpływ na globalne temperatury niż analogiczna inicjatywa w strefie umiarkowanej czy polarnej.

Wysokie szerokości geograficzne – kiedy las może dogrzewać

Im dalej na północ, tym częściej w grę wchodzą opisane wcześniej efekty albedo. W regionach, gdzie śnieg utrzymuje się tygodniami lub miesiącami, goła, biała powierzchnia odbija słońce niezwykle skutecznie. Jeśli zasłoni ją ciemny, gęsty las, bilans energetyczny wymyka się prostym kalkulacjom.

Naukowcy podkreślają, że w takich strefach nowe nasadzenia mogą miejscowo prowadzić do ocieplenia, zwłaszcza zimą, kiedy różnica w albedo jest największa. Do tego dochodzi jeszcze zmiana cyrkulacji powietrza i opadów, wyczuwalna na setki kilometrów.

Są granice tego, co da się „zasadzić” w klimacie

Nawet najbardziej ambitne programy leśne nie zastąpią redukcji emisji. Obliczenia pokazują, że przy optymalnym rozmieszczeniu i ogromnej skali, globalne zalesianie mogłoby obniżyć średnią temperaturę na Ziemi o około jedną czwartą stopnia do końca stulecia. To wyraźny efekt, ale zbyt mały, by sam z siebie powstrzymać gwałtowne zmiany klimatu.

Sadzenie drzew to silne wsparcie dla klimatu, lecz nie przepustka do dalszego spalania paliw kopalnych bez ograniczeń.

Badacze podkreślają, że zalesianie powinno uzupełniać zdecydowane cięcia emisji gazów cieplarnianych. Bez tego lasy zostaną wystawione na coraz częstsze fale upałów, susze i pożary, które z czasem mogą zamienić je z pochłaniaczy w źródła dwutlenku węgla.

Jak projektować mądre programy sadzenia drzew

Koniec z prostym liczeniem sadzonek

Wiele obecnych kampanii skupia się na łatwym do zakomunikowania celu: ile drzew uda się posadzić w danym roku. Naukowcy sugerują odejście od tej logiki i wprowadzenie nowych kryteriów skuteczności.

• priorytet dla regionów o największym potencjale chłodzenia,
• uwzględnianie lokalnych warunków hydrologicznych i glebowych,
• planowanie pod kątem długowieczności lasu, nie tylko szybkiego wzrostu,
• analiza wpływu na opady i temperatury w innych regionach.

Dobry projekt zalesiania nie kończy się na jednej akcji sadzenia. Wymaga długofalowego zarządzania, monitoringu i reagowania na susze, choroby drzew czy zmiany w strukturze gatunkowej.

Unikanie monokultur i stawianie na różnorodność

Badania przypominają też o problemie monokultur – wielkich plantacji jednego gatunku. Takie nasadzenia łatwo padają ofiarą szkodników i chorób, a podczas upałów i suszy szybciej się palą. W efekcie w kilka dni potrafią oddać do atmosfery cały dwutlenek węgla magazynowany przez dekady.

Lepszym kierunkiem są zróżnicowane gatunkowo lasy, jak najbardziej zbliżone do naturalnych ekosystemów. Oferują dodatkowe korzyści: wspierają bioróżnorodność, stabilizują obiegi wody i dają ludziom źródło surowców, jeśli gospodarka leśna jest prowadzona rozsądnie.

Co z tego wynika dla polityki i zwykłych ludzi

Nowe ustalenia stawiają pytania o sposób, w jaki rządy i firmy rozliczają swoje klimatyczne obietnice. Projekt sadzenia drzew w niekorzystnej lokalizacji może poprawiać wizerunek, ale w bilansie globalnym mieć znikomy wpływ na temperatury lub przenosić koszty w inne rejony.

Dla osób prywatnych i organizacji pozarządowych, które angażują się w zalesianie, to sygnał, by zwracać uwagę nie tylko na liczby w materiałach promocyjnych. Liczy się to, kto projektuje nasadzenia, czy bierze pod uwagę lokalny klimat, wodę i glebę oraz czy powstaje realny, trwały las, a nie chwilowa plantacja.

Warto też pamiętać, że drzewa mają znaczenie wykraczające poza samą temperaturę. Chronią glebę przed erozją, zwiększają retencję wody, poprawiają jakość powietrza i dają cień w miastach. Dobrze zaplanowane zalesianie, połączone z redukcją emisji, rolnictwem przyjaznym przyrodzie i ochroną istniejących lasów, może realnie zmienić sposób, w jaki funkcjonują całe regiony – od tropikalnych dżungli po polskie krajobrazy rolnicze.