Nowe badanie: kraby „mielą” plastik na pył, który wraca na nasze talerze

W tropikalnych namorzynach naukowcy zauważyli niepokojący mechanizm: niewielkie kraby przerabiają plastik na jeszcze drobniejszy, niemal niewidoczny pył.

To, co dzieje się w ich jelitach, może mieć bezpośredni związek z tym, co później ląduje na naszych talerzach w postaci owoców morza. Najnowsze badanie zespołu z Kolumbii i Wielkiej Brytanii pokazuje, że te niepozorne skorupiaki przyspieszają rozpad mikroplastiku na jeszcze mniejsze cząstki – nanoplastik – który wyjątkowo łatwo wnika do organizmów.

Kraby z tropikalnych bagien jako niechciani producenci nanoplastiku

Badanie przeprowadzono w namorzynach przy porcie Turbo w kolumbijskim rejonie zatoki Urabá. To jedno z bardziej zanieczyszczonych miejsc na wybrzeżu, gdzie wśród korzeni mangrowców gromadzą się tony plastikowych odpadów. W błotnistej mieszance mułu, resztek organicznych i śmieci żyją drobne kraby z rodzaju Minuca vocator, popularnie nazywane krabami skrzypcami.

Te zwierzęta niemal bez przerwy przesiewają osad: nabierają porcję błota, filtrują z niego pokarm i wypluwają resztę. Razem z drobinami roślin, glonów i mikroorganizmów trafiają do nich także kawałki plastiku. Do tej pory traktowano je głównie jako ofiary zanieczyszczeń. Teraz okazuje się, że odgrywają o wiele bardziej aktywną rolę.

Badacze zaobserwowali, że kraby gromadzą w swoim ciele wielokrotnie więcej mikroplastiku niż otaczający je osad, a część tych cząstek rozdrabniają na niewidoczny gołym okiem nanoplastik.

Eksperyment w namorzynach: fluorescencyjne kulki plastiku

Aby dokładnie sprawdzić, co dzieje się z plastikiem w organizmach krabów, naukowcy przygotowali kontrolowany eksperyment w terenie. W wybranych fragmentach mangrowców o powierzchni jednego metra kwadratowego rozprowadzono mikroskopijne kulki polietylenu w dwóch kolorach fluorescencyjnych – czerwonym i zielonym. Dzięki temu łatwo było później wykryć je w próbkach.

Przez 66 dni kraby żyły w takim środowisku, żerując jak zwykle. Po tym czasie zebrano zarówno osad, jak i 95 osobników, które trafiły do analizy laboratoryjnej. Naukowcy chcieli ustalić trzy kluczowe kwestie:

• ile cząstek plastiku trafia do ciała kraba w typowych warunkach żerowania,
• gdzie dokładnie w organizmie gromadzą się te cząstki,
• czy w trakcie trawienia mikroplastik rozpada się na jeszcze mniejsze fragmenty.

Wyniki pokazały, że kraby wchłaniają zdecydowanie więcej mikrokulek niż można by się spodziewać na podstawie stężenia w osadzie. Średnio w jednym osobniku znajdowano kilkadziesiąt cząstek, a ich zagęszczenie było około 13 razy większe niż w błocie, które przesiewały.

Co dzieje się z plastikiem w jelitach krabów

Plastik nie rozkłada się w ciele kraba chemicznie, ale ulega intensywnemu rozdrabnianiu. W największych ilościach gromadził się w końcowym odcinku jelita, w narządzie przypominającym wątrobę trawienną (hepatopancreas) oraz w skrzelach. To właśnie tam naukowcy zaobserwowali ślady fragmentacji.

Około 15 procent mikrokulek, które trafiły do organizmów krabów, zmieniło się w znacznie mniejsze odłamki, pasujące wielkością do zakresu nanoplastiku. Zjawisko to było częstsze u samic, co może mieć związek z różnicami w metabolizmie lub sposobie żerowania.

Układ pokarmowy kraba zachowuje się jak biologiczny młynek: szczęki, mięśniowy żołądek i towarzyszące im bakterie ścierają cząstki plastiku na jeszcze drobniejsze fragmenty.

Tak rozdrobniony plastik nie zostaje w krabie na stałe. Część cząstek przechodzi przez organizm i wraca do osadu wraz z odchodami w ciągu zaledwie kilkunastu dni. W ciągu krótkiego czasu namorzyny mogą zapełnić się nanoplastikiem, który później trafia dalej – do innych zwierząt.

Nanoplastik w łańcuchu pokarmowym

Nanoplastik różni się od większych fragmentów tym, że może swobodniej przenikać przez bariery biologiczne. Bardzo małe cząstki łatwiej przechodzą przez ściany jelit, mogą wnikać do tkanek, a niektóre potencjalnie nawet do komórek. To sprawia, że stają się trudniejsze do usunięcia i mogą dłużej krążyć w organizmie.

Kraby skrzypce stanowią ważny element wybrzeżowych ekosystemów. Zjadają je ryby, ptaki, większe skorupiaki. Jeżeli w ich tkankach gromadzi się nanoplastik, następni w łańcuchu dostają w pakiecie nie tylko białko, ale i drobiny tworzyw sztucznych. Dotyczy to również młodych stadiów wielu gatunków, które wykorzystują namorzyny jako naturalne żłobki.

Namorzyny pełnią rolę „przedszkola” dla licznych gatunków ryb, krewetek i innych owoców morza, które później trafiają do połowów komercyjnych. To właśnie w tych produktach spożywczych coraz częściej wykrywa się mikroplastik, a teraz do gry dochodzi jeszcze bardziej problematyczny nanoplastik.

Co może trafić na nasze talerze

Organizacje zajmujące się ochroną środowiska od lat ostrzegają, że człowiek połyka zaskakująco duże ilości plastiku. Szacunki cytowane przez WWF mówią o nawet 5 gramach tygodniowo na osobę – to mniej więcej tyle, ile waży karta płatnicza. Część pochodzi z wody pitnej, część z powietrza, ale spory udział ma właśnie żywność, w tym owoce morza.

O ile obecność większych fragmentów plastiku w mięsie ryb czy małży można jeszcze stosunkowo łatwo wykryć, o tyle nanoplastik stanowi zupełnie inny poziom wyzwania. Cząstki są tak małe, że często wymykają się standardowym metodom analizy, a ich liczba może być znacznie wyższa niż w przypadku mikroplastiku.

Jakie mogą być skutki dla zdrowia człowieka

Medycyna dopiero zaczyna rozumieć znaczenie obecności plastiku w ludzkim organizmie. Badania wskazują, że część mikrodrobin wydalamy, ale niektóre utrzymują się dłużej i mogą wywoływać reakcje zapalne albo działać jak nośnik dla innych zanieczyszczeń, np. metali ciężkich czy dodatków chemicznych z samego plastiku.

Nanoplastik może mieć jeszcze większy wpływ, bo jego cząstki docierają tam, gdzie większe fragmenty zostałyby zatrzymane. Naukowcy analizują obecnie, czy taki materiał może zaburzać funkcjonowanie komórek, wpływać na układ odpornościowy lub gospodarkę hormonalną. Wyników wciąż brakuje, ale kierunek badań wyraźnie nie napawa optymizmem.

Im mniejszy plastik, tym trudniej go zauważyć, zbadać i usunąć z otoczenia – a tym łatwiej przenika do każdego etapu łańcucha pokarmowego, aż do człowieka.

Co można zrobić, zanim plastik trafi do krabów

Badanie z kolumbijskich namorzyn pokazuje, że samo ograniczanie plastikowych śmieci na plażach to za mało. Problem zaczyna się dużo wcześniej, na etapie produkcji i użytkowania jednorazowych opakowań. Każda torebka, butelka czy folia, która trafi do rzeki, może w końcu znaleźć się w takim miejscu jak mangrowce i stać się „paliwem” dla biologicznych młynków w ciałach krabów.

Z perspektywy zwykłego konsumenta najbardziej realne działania to:

• ograniczanie jednorazowych opakowań – np. własna butelka, torba, pojemnik,
• wybór produktów z mniejszą ilością plastiku lub w opakowaniach wielorazowych,
• segregacja odpadów, by jak najmniej trafiało do środowiska,
• wspieranie lokalnych i międzynarodowych inicjatyw ograniczających zanieczyszczenie mórz.

Równolegle potrzebne są działania na poziomie państw i firm: regulacje dotyczące opakowań, lepszy system recyklingu, inwestycje w alternatywne materiały. Bez tego tropikalne namorzyny – i wiele innych ekosystemów – pozostaną w praktyce wysypiskami śmieci, w których zwierzęta nieświadomie przetwarzają plastik na formy jeszcze trudniejsze do opanowania.

Dlaczego nanoplastik jest tak kłopotliwy

W dyskusjach o plastiku zwykle pojawiają się obrazy butelek na plaży czy wielkich plam śmieci w oceanach. Nanoplastik wymyka się tej wyobraźni. Tych cząstek nie widać, nie da się ich po prostu wyłowić siecią ani wyzbierać z brzegu. Gdy już trafią do środowiska, praktycznie pozostają tam na stałe, krążąc między wodą, osadami i organizmami żywymi.

Kraby skrzypce z kolumbijskich namorzyn stały się symbolem tego, jak skomplikowane bywają skutki działalności człowieka. Zwierzęta, które od tysiącleci filtrują błoto, teraz filtrują także nasze odpady, przekształcając je w formę, z którą trudno będzie sobie poradzić – zarówno ekosystemom, jak i medycynie. Dla konsumenta oznacza to jedno: im mniej plastiku w obiegu, tym mniejsza szansa, że wróci on na talerz w postaci niewidocznego pyłu ukrytego w ulubionych owocach morza.