Nowa era w przyrodzie: dlaczego wszędzie żyją te same gatunki

Biolodzy nazywają ten trend erą homogenocenu – czasem, w którym działalność człowieka wygładza różnice między ekosystemami. Znika to, co lokalne i unikalne, a rozpycha się to, co odporne, plastyczne i dobrze radzi sobie w naszych miastach, polach i portach.

Co kryje się za pojęciem homogenocenu

Homogenocen to określenie zjawiska, w którym przyroda na różnych kontynentach zaczyna przypominać się jak dwie krople wody. Nie chodzi tylko o liczbę gatunków, ale o ich skład. Coraz częściej w bardzo odległych miejscach spotykamy dokładnie te same organizmy.

Trzon tej zmiany tworzą tzw. gatunki uogólnione, czyli takie, które potrafią żyć w wielu warunkach. Tolerują hałas, zanieczyszczenia, zmiany temperatury. Bez problemu korzystają z tego, co im podsuwamy: śmietników, upraw, portów, statków, dróg i magazynów.

Homogenocen to era, w której wygrywają gatunki „do wszystkiego”, a przegrywają te wyspecjalizowane, związane z jednym typem miejsca czy pokarmu.

Przeciwieństwem są gatunki wyspecjalizowane. Często występują tylko w jednym typie lasu, jednej dolinie czy na jednej wyspie. Ta wąska specjalizacja dawała im przewagę przez miliony lat, dopóki człowiek nie zaczął masowo przekształcać krajobrazów. W zabetonowanym, pociętym drogami i osuszonym terenie tracą wszystko, do czego były dostosowane.

Gdzie widać homogenocen na pierwszy rzut oka

Najłatwiej dostrzec ten trend w miastach. W wielkich aglomeracjach na różnych kontynentach pojawia się wręcz „standardowy pakiet” fauny synantropijnej, czyli tej związanej z człowiekiem. W Warszawie, Paryżu czy Tokio nietrudno wskazać podobne zestawy zwierząt.

Gołębie, szczury czy karaluchy są klasycznym przykładem globalnych zwycięzców homogenocenu. Lecą z nami samolotami, płyną na kontenerowcach, jadą w tirach. Gdzie się pojawią, tam szybko budują liczne populacje, wypierając gatunki delikatniejsze i bardziej wymagające.

Gatunki unikalne znikają, a krajobrazy się upodabniają

Uniformizacja przyrody nie jest abstrakcją z raportów. To konkretne, mierzalne zmiany w składzie lokalnych ekosystemów. Coraz częściej znika to, co charakterystyczne tylko dla danego regionu, a w ich miejsce pojawia się powtarzalny zestaw „uniwersalnych” organizmów.

Na wyspach widać to wyjątkowo mocno. Przez setki tysięcy lat formowały się tam gatunki, które nigdy nie spotkały się z dużymi drapieżnikami. Nie musiały uciekać, latać daleko ani chować się przed wrogami. Gdy człowiek przywoził tam koty, psy czy mangusty, lokalna fauna nie miała narzędzi obrony.

Symbolicznym przykładem jest ptak z Fidżi – nielotny szynel czy inne szynkowate w tej grupie – który przetrwał tam bez skrzydeł zdolnych do lotu, bo nie miał drapieżników. Po wprowadzeniu drapieżnych ssaków jego populacja załamała się, a nisza ekologiczna szybko została zajęta przez przybyszy.

Kiedy unikalny gatunek znika, a jego miejsce obejmuje kosmopolityczny drapieżnik lub wszystkożerca, lokalny ekosystem traci swój własny charakter.

Podobne procesy zachodzą w rzekach i jeziorach. Wędkarze i hodowcy sprowadzają obce ryby, często w dobrej wierze – dla rekreacji czy produkcji żywności. W wielu miejscach te gatunki rozprzestrzeniają się tak skutecznie, że rodzime ryby znikają, a fauna kilku rzek na różnych kontynentach zaczyna wyglądać niemal identycznie.

Dlaczego ubywa różnorodności, skoro niektóre gatunki kwitną

Z zewnątrz może się wydawać, że przyroda wciąż trzyma się mocno. W końcu w miastach pełno jest gołębi, szpaków czy wron, a w wodach wciąż pływają ryby. Problem w tym, że rośnie liczebność nielicznych, bardzo odpornych gatunków, a całe dziesiątki innych znikają po cichu.

Każde wymarcie to utrata jedynej w swoim rodzaju historii ewolucyjnej. Dany gatunek powstawał przez miliony lat, dopasowując się do konkretnego klimatu, roślinności czy typu gleby. Razem z nim znika zestaw funkcji biologicznych – sposób zapylania, rozprzestrzeniania nasion, regulowania liczebności innych organizmów.

W konsekwencji krajobraz może na pierwszy rzut oka wyglądać „zielono”, ale w środku staje się uboższy. Zamiast wielu wyspecjalizowanych powiązań zostaje kilka prostych relacji między kilkoma dominującymi gatunkami. To trochę tak, jakby w bibliotece zostawić wyłącznie najpopularniejsze bestsellery, wyrzucając całą resztę mniej znanych, ale ważnych książek.

Główne przyczyny homogenocenu

Do ujednolicania przyrody prowadzi kilka równoległych procesów napędzanych przez człowieka. Wzmacniają się wzajemnie, przyspieszając zmiany na skalę całej planety.

• Przekształcanie siedlisk – urbanizacja, intensywne rolnictwo, wycinanie lasów i melioracje niszczą lub pocięte na kawałki dawne ekosystemy.
• Globalny handel – statki, samoloty i ciężarówki przewożą nie tylko towary, ale też nasiona, owady, gryzonie czy organizmy wodne.
• Zmiana klimatu – przesuwa granice występowania wielu gatunków, zmusza je do migracji lub pcha w stronę wyginięcia, jeśli nie nadążają.
• Intensywne użytkowanie zasobów – przełowienie, nadmierne polowania i eksploatacja gleb osłabiają delikatniejsze gatunki.

Gatunki uogólnione potrafią wykorzystać te zmiany jak windę. Przeskakują na nowe kontynenty, korzystają z nowych źródeł pokarmu, radzą sobie z zanieczyszczeniami. Dla wyspecjalizowanych, przywiązanych do konkretnego typu lasu czy mokradeł, te same procesy oznaczają ślepą uliczkę.

Czy można zatrzymać ujednolicanie przyrody

Naukowcy podkreślają, że homogenocen nie jest prawem fizyki, którego nie da się zmienić. To wynik konkretnych decyzji i praktyk, więc inne decyzje mogą osłabić ten trend. Kluczowe jest odtwarzanie warunków, w których unikalne gatunki mają realną szansę przetrwać.

Najskuteczniejsze działania to przede wszystkim:

• Odbudowa siedlisk – renaturyzacja rzek, odtwarzanie mokradeł, zalesianie z użyciem rodzimych gatunków, tworzenie korytarzy ekologicznych.
• Ochrona obszarów cennych przyrodniczo – parki narodowe, rezerwaty, ale też mądrze zaprojektowane obszary Natura 2000.
• Kontrola gatunków inwazyjnych – usuwanie lub ograniczanie populacji przybyszy, którzy niszczą lokalne ekosystemy.
• Zmiana praktyk rolniczych – mniejsza chemizacja, strefy buforowe przy ciekach wodnych, miedze i pasy kwietne dla owadów.

Gdy przywraca się fragment naturalnego lasu, rzeki czy łąki, często wracają też znikające gatunki. Przyroda potrafi odpowiedzieć zaskakująco szybko, jeśli ma ku temu przestrzeń.

Nie wszystkie straty da się odrobić – gatunków wymarłych nikt już nie cofnie. W wielu miejscach na Ziemi wciąż jednak istnieją populacje skrajnie lokalne, których los rozstrzygnie się w najbliższych dekadach. Tam gra toczy się o to, czy za kilkadziesiąt lat świat będzie ekologicznie jednolity, czy zachowa mozaikę odmiennych krajobrazów.

Dlaczego homogenocen dotyczy też miast i zwykłych decyzji

Uniformizacja przyrody nie dzieje się tylko w odległych lasach tropikalnych. Miasta, w których żyje większość ludzi, są jednym z głównych pól tej zmiany. Każda wybetonowana „na równo” przestrzeń, każda wycięta stara aleja drzew, każdy osuszony fragment łąki zwiększa szanse kilku odpornych gatunków, a zmniejsza pulę tych bardziej wymagających.

W praktyce nawet lokalne wybory wpływają na skalę homogenocenu: czy zostawiamy dzikie zakątki z martwym drewnem, czy zamiast tego stawiamy parking; czy w ogrodach sadzimy wyłącznie ozdobne rośliny z innych kontynentów, czy też miejsce dostają rodzime gatunki przyciągające lokalne owady i ptaki.

Homogenocen można więc traktować jak ostrzeżenie: jeśli nadal będziemy upraszczać krajobraz pod swoje potrzeby, przyroda odwdzięczy się zestawem kilku odpornych, ale mało wyszukanych gatunków. Utrzymanie bogatej, zróżnicowanej mozaiki ekosystemów wymaga czegoś trudniejszego – zaakceptowania, że obok nas muszą istnieć miejsca, które nie są zaprojektowane pod ludzki komfort, lecz pod potrzeby innych form życia.