Myślano, że wyginął 40 lat temu. Zajączak z Hainanu wraca na mapę

Na chińskiej wyspie Hainan znaleziono rzadkiego zajączaka, który w oczach wielu biologów był już praktycznie historią.

Niewielkie zwierzę, od dekad uznawane za skrajnie rzadkie i ograniczone do jednego zakątka wyspy, niespodziewanie pojawiło się w miejscu, gdzie naukowcy dawno przestali go szukać. To zmusza ekspertów do ponownego spojrzenia na mapę występowania tego gatunku i na to, jak w ogóle monitorujemy zagrożone zwierzęta.

Niespodzianka przy drodze szybkiego ruchu

Bożonarodzeniowy poranek 2024 roku nie zapowiadał sensacji. Grupa badaczy przejeżdżała autostradą Pulongxian na północnym wschodzie Hainanu, kiedy zauważyła na asfalcie rozjechane zwierzę. Widok, niestety, codzienny na drogach przecinających tereny przyrodniczo cenne.

Mimo zniszczonego ciała udało się rozpoznać charakterystyczne cechy: budowę czaszki, długość uszu, ubarwienie sierści. Analiza morfologiczna nie pozostawiała większych wątpliwości – to zajączak z Hainanu, endemiczny gatunek, który nie występuje nigdzie indziej na Ziemi.

To pierwsze oficjalnie potwierdzone stwierdzenie tego gatunku w północno‑wschodniej części Hainanu od 1986 roku, czyli od blisko 40 lat.

Odnaleziony osobnik leżał około 200 kilometrów od głównego, dotąd uznawanego za jedyne, skupiska populacji w zachodniej części wyspy, w rejonie rezerwatu Datian. Wyniki badań trafiły do czasopisma naukowego zajmującego się ssakami, co nadało obserwacji pełny status danych naukowych.

Gatunek, który znikał w oczach

Jeszcze w połowie XX wieku zajączak z Hainanu był stosunkowo częsty. Zamieszkiwał rozległe nizinne równiny wybrzeża. Szacunki z lat 50. mówiły nawet o 10 tysiącach osobników. W kolejnych dekadach sytuacja zaczęła się dramatycznie zmieniać.

• rozbudowa rolnictwa pocięła krajobraz na pola i plantacje,
• urbanizacja zajęła część nizin, które wcześniej stanowiły dogodne siedliska,
• polowania dla mięsa i futer dodatkowo redukowały liczebność.

Raport opublikowany w 2008 roku oceniał, że na całej wyspie mogło zostać jedynie 250–500 osobników. Od tamtej pory nikt nie przeprowadził pełnego, wyspowego spisu populacji. Nawet w samej ostoi Datian obserwacje są rzadkie, a monitoring w wielu miejscach przynosi pojedyncze, wręcz symboliczne stwierdzenia.

Gatunek prowadzi nocny tryb życia i jest wyjątkowo skryty. Unika otwartych przestrzeni i ludzkiej aktywności, co jeszcze bardziej utrudnia jego rejestrowanie klasycznymi metodami terenowymi. W efekcie łatwo odnieść wrażenie, że „zniknął”, choć nieliczne osobniki wciąż egzystują w rozproszonych płatach odpowiedniego siedliska.

Dlaczego jedno martwe zwierzę robi taką różnicę

Znalezienie ciała na asfalcie nie jest odkryciem, o jakim marzy biolog. Dla ochrony gatunku ważniejsze byłoby sfotografowanie żywego osobnika w naturalnym środowisku. Tu jednak kluczowa jest lokalizacja.

Dotychczas przyjmowano, że występowanie gatunku ogranicza się do zachodniej części Hainanu. Brak potwierdzonych obserwacji w innych rejonach traktowano jako dowód jego nieobecności. Nowe znalezisko wywraca ten obraz.

Brak danych z danego obszaru nie zawsze oznacza brak zwierząt. Czasami oznacza tylko brak odpowiednich metod lub wystarczającej liczby obserwacji.

Potwierdzenie obecności zajączaka w północno‑wschodniej części wyspy sugeruje, że:

To ważna lekcja dla osób odpowiedzialnych za ochronę przyrody: mapy zasięgu, które trafiają do raportów i strategii, często są bardziej zbiorem przypuszczeń i szczątkowych danych niż faktycznym odwzorowaniem natury.

Jak zaplanować ochronę gatunku, którego prawie się nie widuje

Naukowcy apelują dziś o systematyczny, wyspowy program badań. Chodzi o to, by stworzyć możliwie aktualną i szczegółową mapę występowania zajączaka z Hainanu, a przy okazji lepiej zrozumieć lokalne zagrożenia w różnych częściach wyspy.

Nowoczesne narzędzia, inne spojrzenie

Lista metod, które mogą pomóc wyłapać tak skryty gatunek, jest całkiem długa:

• fotopułapki ustawione w korytarzach ekologicznych i na skrajach pól,
• badania DNA środowiskowego w próbkach gleby i wody,
• nocne patrole z użyciem kamer termowizyjnych,
• angażowanie lokalnych mieszkańców w zgłaszanie obserwacji i znalezisk przy drogach.

Sam przegląd dotychczasowych danych terenowych również może wnieść coś nowego. Niewykluczone, że w archiwach kryją się stare zdjęcia czy raporty, które kiedyś uznano za niejednoznaczne, a dziś, przy lepszej wiedzy, można by potwierdzić jako zajączaka z Hainanu.

Dlaczego liczy się pełna mapa

Dla zagrożonych gatunków rozmieszczenie populacji jest tak samo ważne jak ich liczebność. Inaczej planuje się działania, jeśli mamy jedną, w miarę zwartą populację, a inaczej, gdy istnieje kilka oddzielnych, maleńkich grup.

Bez porządnego rozeznania trudno podjąć decyzję, czy bardziej sensowne jest powiększanie chronionych obszarów, praca z rolnikami nad przyjaźniejszymi praktykami, czy może ściślejsze egzekwowanie zakazu polowań.

Co mówi nam ta historia o innych zwierzętach

Przypadek zajączaka z Hainanu dobrze ilustruje problem, z którym mierzą się biolodzy na całym świecie. Destrukcja siedlisk, urbanizacja i sieć dróg sprawiają, że wiele gatunków kurczy swoją liczebność, schodząc niejako „do podziemia”.

W dokumentach i czerwonych księgach zwierzęta takie często widnieją jako krytycznie zagrożone, a czasem nawet uznawane są za potencjalnie wymarłe, bo przez lata nikt ich nie widział. A później, nagle, pojawia się zdjęcie z fotopułapki, ciało przy drodze albo informacja od leśnika. I cały obraz trzeba układać od nowa.

Zdarza się to nie tylko na tropikalnych wyspach. Podobne historie dotyczą choćby rysi czy wilków w Europie, które przez lata uchodziły w wielu regionach za nieobecne, aż do momentu, gdy zaczęto stosować bardziej intensywny monitoring i zbierać dane od kierowców, myśliwych, grzybiarzy.

Dlaczego warto reagować na „małe sygnały” z terenu

Martwy zajączak przy autostradzie może na pierwszy rzut oka wydawać się smutnym, ale jednostkowym zdarzeniem. Dla ekologów to sygnał, że krajobraz Hainanu wciąż skrywa fragmenty siedlisk, które umożliwiają przetrwanie nawet tak wrażliwemu gatunkowi.

Jeśli naukowcy i instytucje ochrony przyrody dobrze odczytają ten sygnał, mogą:

• wprowadzić zmiany w planowaniu nowych dróg lub modernizacji istniejących tras,
• zaplanować przejścia dla małych ssaków i ogrodzenia kierujące je z dala od ruchu,
• modyfikować granice obszarów chronionych tak, by lepiej obejmowały realne siedliska zwierząt.

Z punktu widzenia zwykłego Czytelnika cała historia przypomina, jak bardzo ograniczona bywa nasza wiedza o przyrodzie, nawet tej badanej od dziesięcioleci. A także jak wiele może zmienić jedna obserwacja – pod warunkiem, że ktoś ją zauważy, właściwie rozpozna i zechce zadać sobie trud, by opisać ją w sposób, który trafi później do decyzji urzędników i planistów.

Dla wielu rzadkich gatunków właśnie taki splot zdarzeń staje się pierwszym krokiem do tego, by dostały realną szansę na przetrwanie, zanim naprawdę znikną – już nie tylko z raportów, ale z krajobrazu na zawsze.