Morze się nagrzewa, podwodne lasy znikają. Co dalej z życiem w oceanach?
Na dnie północnego Atlantyku krajobraz zmienia się szybciej, niż nadążają za tym badacze. Tam, gdzie jeszcze niedawno gęste zarośla alg kryły setki gatunków, zostają płaskie, puste przestrzenie. To jeden z najbardziej namacalnych znaków, że oceny nie radzą sobie z narastającym ociepleniem.
Podwodne lasy – niewidzialny fundament przybrzeżnych ekosystemów
Brunatne algi z rodzaju listownic tworzą przy wybrzeżach coś w rodzaju zanurzonych lasów. Dorastają do trzech metrów, falują w rytmie prądów i budują gęstą „koronę”, w której schronienie znajduje mnóstwo organizmów.
Między ich liśćmi kryją się kraby, młode ryby, ślimaki morskie i jeżowce. W takiej gęstwinie łatwiej znaleźć pożywienie i uciec drapieżnikom. Gęste skupiska alg łagodzą uderzenia fal, spowalniają prądy i filtrują światło, tworząc coś na kształt zacienionego, morskiego podszytu.
Te zielono-brunatne „bory” pod wodą pełnią podobną rolę jak lasy na lądzie: dają schronienie, wyżywienie i stabilizują środowisko.
W rejonie jak bretońskie wyspy u wybrzeży Atlantyku nurkowie i naukowcy prowadzą coroczne obserwacje tych podwodnych lasów. Coraz częściej wracają z alarmującymi wynikami: całe połacie dna morskiego tracą gęste porosty, a rośliny robią się niższe i rzadsze. W niektórych miejscach zniknęły w ciągu kilku sezonów tysiące ton biomasy.
Zmiana uderza też w ludzi. Zbieracze alg z wybrzeża żyją z tego, co rośnie na skałach i pod wodą. Surowiec trafia do przemysłu spożywczego, kosmetycznego, farmaceutycznego. Kiedy alg jest mniej, zarobek maleje, a cała lokalna gospodarka staje się bardziej chwiejna. Dodatkowo zanik tych „lasów” oznacza słabszą naturalną ochronę przed falami i erozją brzegu.
Krytyczny próg 18 stopni: kiedy morze robi się zbyt ciepłe
Badacze wskazują na jeden konkretny próg temperatury: około 18°C przy powierzchni wody. Po jego przekroczeniu listownice praktycznie przestają się rozmnażać i wchodzą w stan silnego stresu. Jeśli upały utrzymują się dłużej, rośliny zaczynają obumierać.
Monitoring i modele przeprowadzone przez zespoły badawcze w Europie pokazują, że wiele populacji listownic przesuwa się stopniowo na północ. Tam, gdzie morze ociepla się najszybciej, szczególnie u południowych krańców ich zasięgu, znikają całe płaty tych roślin.
| Region | Obecny trend | Prognoza do połowy wieku |
|---|---|---|
| Południowe wybrzeża Atlantyku w Europie | Silny spadek liczby podwodnych lasów | Ryzyko niemal całkowitego zaniku |
| Środkowa część wybrzeży (np. część Atlantyku przy Francji i Anglii) | Rozrzedzenie i fragmentacja siedlisk | Wycofywanie się na północ, przerwy w ciągłości |
| Północne rejony, w tym Norwegia | Wciąż stabilne populacje | Możliwy status „ostatniego schronienia” dla tych ekosystemów |
W bardziej pesymistycznych scenariuszach klimatycznych już około 2050 roku znaczna część obecnych lasów z listownic w umiarkowanej strefie może po prostu zniknąć. Utrzymają się tam, gdzie morze pozostanie wystarczająco chłodne i przejrzyste, czyli głównie na dalekiej północy.
Gorąca woda to nie jedyne zagrożenie
Ocieplenie atmosfery nasila również intensywne opady. Więcej deszczu oznacza więcej spływającej z lądu wody słodkiej, niosącej muł, osady, a często też zanieczyszczenia. Ta mętna woda utrudnia przenikanie światła słonecznego w głąb morza.
Dla alg to cios z dwóch stron. Z jednej rośnie stres cieplny, z drugiej mają coraz mniej światła do fotosyntezy. Przez to rosną słabiej i wolniej się regenerują po zimowych sztormach. Kiedy gęstwo liści przerzedza się, dno szybciej się nagrzewa i proces przyspiesza niczym samonapędzająca się spirala.
Im mniej alg, tym łatwiej ociepla się woda przy dnie, a im cieplej, tym trudniej tym roślinom przetrwać kolejne lato.
Listownice działają też jak magazyn węgla – pochłaniają dwutlenek węgla i stabilizują osady na dnie. Gdy ich brakuje, więcej węgla wraca do wody i do atmosfery, a dno staje się bardziej ruchome, co utrudnia zakorzenienie się nowym roślinom.
Co się dzieje, gdy znika las pod wodą
W miejscach, gdzie dawne lasy z listownic już niemal zniknęły, pojawiają się inne gatunki alg. Często są to rośliny szybko rosnące, krótkowieczne, które lepiej znoszą zmienne warunki. Nie budują one jednak tak skomplikowanej struktury siedlisk jak listownice.
Dla morskich organizmów to poważna różnica. Złożony, wielopoziomowy las daje schronienie na wielu wysokościach, stabilne kotwiczenie dla bezkręgowców, miejsca dla ikry i młodych ryb. Prosta, jednowarstwowa łąka alg o krótkich liściach nie zapewnia takiej ochrony.
- mniej kryjówek dla ryb i skorupiaków
- mniej miejsc do składania ikry
- silniejsze fale przy dnie, które wypłukują osady
- większa podatność wybrzeża na erozję
Rybacy w regionach, gdzie zmiany zaszły już daleko, zgłaszają spadek liczby niektórych gatunków, zwłaszcza tych, które w młodym wieku kryły się w lesie z alg. Populacje homarów, niektórych dorszowatych i mięczaków stają się rzadsze i bardziej rozdrobnione.
Nowy porządek w morzu: mniej stabilny i uboższy
Gdy znika jeden z kluczowych budowniczych siedlisk, cała sieć zależności biologicznych się rozsypuje. Nie chodzi tylko o same algi czy kilka gatunków ryb. Przestawia się cała piramida żywieniowa: od drobnych bezkręgowców aż po drapieżniki.
Badacze podkreślają, że procesy te nie są odwracalne w prosty sposób. Nawet jeśli w przyszłości uda się zahamować wzrost temperatur, odtworzenie dojrzałego, stabilnego lasu z listownic może zająć dziesiątki lat, o ile w ogóle będzie jeszcze gdzie takie siedlisko odbudować.
Zmiana przypomina wycięcie lasu w górach: rośliny odrosną, ale pierwotna złożoność i bogactwo bioróżnorodności nie wracają szybko, a czasem nie wracają wcale.
Czy da się jeszcze ochronić „płuca” przybrzeżnych mórz?
Biolodzy morskiego wybrzeża próbują dziś zrozumieć, gdzie znajdują się obszary szczególnie wartościowe dla przetrwania tych ekosystemów. Chodzi o chłodniejsze zatoki, miejsca o dobrej przejrzystości wody, z naturalną osłoną przed falami. To właśnie tam można rozważać tworzenie stref ograniczonej działalności człowieka.
Część zespołów testuje też aktywne sadzenie fragmentów listownic, podobnie jak sadzi się sadzonki drzew na zniszczonych terenach lądowych. Takie działania mają jednak sens tylko wtedy, gdy warunki środowiskowe faktycznie pozwalają na ich dalszy wzrost. Bez zahamowania globalnego ocieplenia efekty będą krótkotrwałe.
Warto przy tym pamiętać, że każdy lokalny czynnik obciążający morze – nadmiar nawozów z pól, ścieki, fizyczne niszczenie dna przez niektóre typy połowów – dodaje cegiełkę do problemu. Im bardziej osłabiony jest ekosystem, tym gorzej znosi on stres termiczny.
Co to znaczy dla Polski i Bałtyku?
Bałtyk różni się od otwartego Atlantyku: jest płytszy, mniej słony i bardziej wrażliwy na dopływ wód z lądu. Duże lasy listownic w naszym morzu nie są tak rozpowszechnione jak na wybrzeżach oceanicznych, ale podobne funkcje pełnią tu inne makroalgi i łąki trawy morskiej.
Jeśli w ciepłych latach roślinność zanika, skutki są zbliżone: uboższe siedliska dla ryb, szybsza erozja brzegów, bardziej gwałtowne zmiany jakości wody. Dla gospodarki przybrzeżnej – od rybołówstwa po turystykę – to szereg dodatkowych ryzyk, od mniejszych połowów po częstsze zniszczenia infrastruktury przy sztormach.
W debacie o klimacie zwykle mówi się o lodowcach, suszach i upałach. Coraz cieplejsze morze często schodzi na drugi plan, choć to właśnie tutaj zachodzą procesy, które w cichszy, mniej spektakularny sposób zmieniają nasze otoczenie na setki lat. Zrozumienie, jak działa ten podwodny „las”, pomaga lepiej ocenić konsekwencje każdego kolejnego stopnia na termometrze, także nad polskim wybrzeżem.
