Lek na ADHD w dzieciństwie może zmniejszać ryzyko psychozy w dorosłości

Coraz więcej dzieci dostaje diagnozę ADHD, a rodzice wciąż boją się skutków ubocznych leków, zwłaszcza tych „na głowę”.

Nowe, duże badanie z udziałem setek tysięcy osób sugeruje, że popularny lek stosowany u dzieci z ADHD nie tylko nie zwiększa zagrożenia ciężkimi zaburzeniami psychicznymi, ale może wręcz wiązać się z mniejszym ryzykiem psychozy w późniejszym wieku.

ADHD częstsze, niż myślimy

ADHD, czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, to jedna z najczęstszych diagnoz w psychiatrii dzieci i młodzieży. Szacuje się, że dotyczy około 8 procent nieletnich.

Objawy są stosunkowo dobrze znane: trudności z koncentracją, kłopoty z dokańczaniem zadań, nadmierna ruchliwość, impulsywne reagowanie, wybuchy emocji. U części osób problemy nie znikają wraz z końcem szkoły – towarzyszą im również w dorosłości. Na świecie z ADHD żyje około 366 milionów dorosłych.

Przez lata wokół leczenia farmakologicznego narosło wiele obaw. Jedna z najpoważniejszych dotyczyła tego, czy leki pobudzające – działające na dopaminę w mózgu – mogą zwiększać ryzyko schizofrenii lub innych psychoz. Nowa analiza z Finlandii wchodzi w sam środek tej dyskusji.

Gigantyczne badanie: prawie 700 tysięcy osób

Badanie, o którym mowa, opublikowano w prestiżowym czasopiśmie JAMA Psychiatry. Naukowcy przeanalizowali dane zdrowotne blisko 700 tysięcy osób urodzonych w Finlandii. W tej ogromnej grupie znalazło się prawie 4 tysiące dzieci i nastolatków z rozpoznanym ADHD.

Kluczowe pytanie brzmiało: czy przyjmowanie metylfenidatu – najczęściej przepisywanego leku na ADHD u dzieci – wiąże się z wyższym ryzykiem rozwoju psychozy w dorosłym życiu?

Nowa analiza nie wykazała zwiększonego ryzyka psychozy u osób, które w dzieciństwie przyjmowały metylfenidat w typowych, zarejestrowanych dawkach.

Zespół z University College Dublin i University of Edinburgh zestawił dane o diagnozach ADHD, historii leczenia i późniejszych rozpoznaniach ciężkich zaburzeń psychotycznych, takich jak schizofrenia. Z wyliczeń wynikło, że sama farmakoterapia nie była czynnikiem, który podbijał to ryzyko.

ADHD a psychoza: korelacja, niekoniecznie przyczyna

Już wcześniejsze prace pokazywały, że u osób z ADHD nieco częściej niż w populacji ogólnej pojawiają się później psychozy. W tej fińskiej analizie około 6 procent badanych z ADHD rozwinęło w życiu dorosłym zaburzenia psychotyczne.

Przez długi czas trwała dyskusja, czy nie wynika to z leczenia stymulantami, czy może jest to efekt samego schorzenia lub innych towarzyszących czynników – np. podatności genetycznej, używek, traum z dzieciństwa.

Autorzy pracy wskazują, że wyniki przemawiają za tym, że sam lek nie jest mechanizmem wyjaśniającym wyższe ryzyko psychozy u części osób z ADHD.

Dla psychiatrów dziecięcych i rodziców to ważny sygnał: obawy przed „wywołaniem schizofrenii” przez leczenie metylfenidatem wydają się nie mieć potwierdzenia w twardych danych, jeśli lek stosuje się zgodnie z zaleceniami.

Wczesne leczenie może nawet mieć efekt ochronny

Najciekawsza część analizy pojawia się przy spojrzeniu na wiek, w którym rozpoczęto terapię. Badacze zauważyli, że dzieci, które zaczęły przyjmować metylfenidat przed 13. rokiem życia, miały nieco niższe ryzyko psychozy w dorosłości w porównaniu z tymi, które nie były leczone lub zaczęły dużo później.

Wyniki sugerują, że dobrze dobrane leczenie rozpoczęte wcześnie może nie tylko łagodzić objawy ADHD, ale długoterminowo łączyć się z mniejszym prawdopodobieństwem ciężkiej choroby psychicznej.

Naukowcy podkreślają, że to jeszcze nie dowód na bezpośredni efekt ochronny. Możliwe wyjaśnienia są różne:

• dzieci wcześnie objęte terapią mają lepszy kontakt z systemem opieki zdrowotnej,
• wcześniejsze leczenie ogranicza szkolne porażki i konflikty społeczne, co redukuje związany ze stresem „kapitał ryzyka”,
• u dzieci, które otrzymują lek, lekarze częściej zauważają pierwsze niepokojące objawy i szybciej reagują.

Badacze zaznaczają, że potrzebne są kolejne projekty, które sprawdzą, czy ten potencjalny efekt ochronny utrzyma się w innych krajach i populacjach.

Czego badanie nie obejmuje

Ważne ograniczenie: analiza dotyczyła wyłącznie metylfenidatu, czyli substancji znanej m.in. z preparatów stosowanych standardowo u dzieci. Nie badano natomiast innej rodziny stymulantów – leków o profilu amfetaminowym, które również stosuje się w leczeniu ADHD, zwłaszcza u dorosłych w niektórych krajach.

Rośnie też liczba dorosłych, którzy dopiero po trzydziestce czy czterdziestce słyszą diagnozę ADHD i zaczynają brać leki. Nowe badanie nie odpowiada na pytanie, czy w ich przypadku długoterminowe ryzyka wyglądają podobnie.

Nadal pytania bez odpowiedzi

Jedno z największych wyzwań dotyczy tego, skąd w ogóle bierze się podwyższone ryzyko psychozy u części osób z ADHD, skoro metylfenidat go nie tłumaczy. Możliwych tropów jest kilka: geny, wcześniejsze komplikacje okołoporodowe, inne zaburzenia psychiczne, używanie substancji psychoaktywnych w wieku nastoletnim.

Naukowcy sugerują, że kolejne prace powinny dokładniej rozdzielić te czynniki i sprawdzić, czy da się wcześnie wskazać młodych pacjentów, którzy potrzebują szczególnie uważnego monitorowania objawów psychotycznych.

Co to zmienia dla rodziców i lekarzy

Nowe dane mogą odciążyć rodziców z jednej z najcięższych obaw związanych z włączeniem leczenia. Strach przed trwałym „uszkodzeniem mózgu” czy wywołaniem schizofrenii często powstrzymuje rodziny przed rozpoczęciem terapii, mimo że dziecko mierzy się z poważnymi trudnościami szkolnymi i społecznymi.

Przy prawidłowym dawkowaniu i regularnej kontroli lekarza metylfenidat nie wydaje się zwiększać szans na rozwój psychozy, a przy wczesnym zastosowaniu może wiązać się z mniejszym ryzykiem takiej diagnozy.

To nie znaczy, że lek jest „magiczny” i zawsze bezproblemowy. Jak każdy środek działający na ośrodkowy układ nerwowy, wymaga kontroli, monitorowania ciśnienia, tętna, snu, apetytu i ogólnego samopoczucia dziecka. Część pacjentów odczuwa skutki uboczne i potrzebuje zmiany dawki albo formy terapii.

Ważne, by decyzję o leczeniu podejmować wspólnie z lekarzem, po wnikliwej diagnozie i rozmowie o wszystkich „za” i „przeciw”. Sama diagnoza ADHD nie oznacza automatycznie konieczności farmakoterapii, ale przy nasilonych objawach i dużym cierpieniu dziecka bywa ona realną pomocą.

Jak rozumieć psychozę i dlaczego budzi taki lęk

Psychoza to grupa objawów, w których osoba traci kontakt z rzeczywistością: może słyszeć głosy, widzieć rzeczy, których inni nie widzą, mieć silne urojenia. W codziennej mowie często kojarzy się głównie ze schizofrenią, choć przytrafia się też w innych schorzeniach, a nawet po substancjach psychoaktywnych.

Nie dziwi, że rodzice panicznie reagują na informację o jakimkolwiek, choćby minimalnym zwiększeniu ryzyka tak ciężkiej choroby. Właśnie dlatego nowe, duże badania mają tak duże znaczenie dla rozmowy o bezpieczeństwie terapii ADHD. Obraz pokazany przez fińskie dane jest bardziej złożony: większe zagrożenie psychozą u części osób z ADHD istnieje, ale sam metylfenidat nie wydaje się jego przyczyną.

W praktyce może to przesunąć punkt ciężkości rozmowy z rodzicami: mniej lęku przed samym lekiem, więcej uwagi dla regularnych wizyt kontrolnych, stylu życia dziecka, unikania używek w wieku nastoletnim i budowania stabilnego, przewidywalnego otoczenia. Wszystkie te elementy razem mogą mieć większy wpływ na zdrowie psychiczne w dorosłości niż sama decyzja „brać czy nie brać” tabletki na ADHD.