Las, bagna i rzeki zamiast murów. Europa testuje nową tarczę obronną

Zamiast tylko stawiać na czołgi i rakiety, część państw rozważa przywracanie dawnych mokradeł i dzikich lasów w pasie przygranicznym. Taki krajobraz utrudnia ruch wojsk, a przy okazji pomaga klimatowi i przyrodzie.

Nowa myśl w Europie: natura jako bariera dla wrogiej armii

Tradycyjnie bezpieczeństwo kojarzy się z armią, bazami wojskowymi, tarczą antyrakietową i sojuszami. Teraz do tego zestawu coraz śmielej wchodzi coś, co wydaje się banalne: ukształtowanie terenu. Politycy w Brukseli i stolicach państw członkowskich zaczynają liczyć nie tylko dywizje, ale też kilometry rzek, powierzchnię lasów i obszarów podmokłych.

Chodzi o prostą zależność: im trudniejszy teren, tym wolniej porusza się armia. Zwłaszcza współczesna, ciężka, oparta na pojazdach opancerzonych, cysternach i kolumnach logistycznych.

Odtworzone mokradła, naturalne rozlewiska rzek i zwarte kompleksy leśne mogą spowolnić wrogą ofensywę równie skutecznie, co część tradycyjnych umocnień.

Komisja Europejska zachęca już państwa członkowskie do odbudowy zdegradowanych ekosystemów. Do 2030 r. w całej Unii ma zostać zrewitalizowane co najmniej 20 procent zniszczonych obszarów przyrodniczych. Coraz częściej pada propozycja, by priorytetowo traktować tereny położone blisko granic.

Bez wody nie ma bezpieczeństwa

W centrum tej zmiany myślenia stoi woda. Współczesne konflikty pokazują, że zbiorniki retencyjne, sieć rzek i zbiorniki zaporowe stają się celem ataków równie często jak magazyny paliw. Kto kontroluje wodę, ten wpływa nie tylko na energetykę i rolnictwo, ale również na przebieg działań zbrojnych.

Z punktu widzenia wojskowości kluczowe jest to, czy rzekę da się łatwo sforsować, czy też w razie jej wylania zamienia całą dolinę w grzęzawisko nieprzejezdne dla ciężkiego sprzętu. Z tego powodu eksperci ds. obronności coraz częściej uczestniczą w dyskusjach o gospodarce wodnej i planowaniu przestrzennym.

Ukraina pokazała, jak rzeka może uratować stolicę

Najbardziej spektakularny przykład wykorzystania środowiska jako tarczy obronnej dała Ukraina na początku rosyjskiej inwazji w 2022 r. Wojska rosyjskie parły w stronę Kijowa od północy, licząc na szybkie zajęcie miasta. Ukraińskie dowództwo zdecydowało się na radykalny krok: celowe zalanie doliny rzeki Irpień.

Rozbicie zapory na jednym z odcinków spowodowało zalanie rozległych łąk i pól. Z dnia na dzień tereny rolnicze zamieniły się w rozległe mokradło. Grunt rozmiękł, drogi lokalne znalazły się pod wodą, a ciężkie pojazdy zaczęły po prostu grzęznąć.

Satelity zarejestrowały, jak na północny zachód od Kijowa powstał szeroki pas wody i błota, który przeciął najwygodniejsze trasy natarcia i wymusił zmianę planów agresora.

Kolumny pancerne musiały szukać objazdów, a logistyka przestała funkcjonować tak, jak zakładały sztaby. W efekcie szybkie zajęcie ukraińskiej stolicy nie udało się. Dla analityków wojskowych w całej Europie był to wyraźny sygnał: odpowiednio ukształtowany krajobraz może mieć wartość porównywalną z drogimi systemami uzbrojenia.

Bagna i torfowiska – wrogi teren dla czołgów

Północne rejony Ukrainy to nie tylko Irpień. Sporo jest tam torfowisk i podmokłych lasów. Taki grunt przy wysokim poziomie wody zachowuje się jak gąbka – przyjmuje ciężar pojazdu, a potem zaczyna go „połykać”. Portance terenu nie da się poprawić jednym przejazdem saperów.

To właśnie te rejony w przeszłości wielokrotnie zniechęcały armie do szeroko zakrojonych manewrów. Historia konfliktów w Europie pełna jest przykładów, gdzie kampanie wojenne zatrzymywały się na bagnach. Wojna w Ukrainie sprawiła, że wojskowi znów zaczęli uważnie studiować mapy hydrologiczne i glebowe.

Mokradła jako naturalny mur obronny

Co sprawia, że obszary podmokłe są tak uciążliwe dla nowoczesnych armii?

• grunt przesycony wodą ma małą nośność i nie utrzymuje wielotonowych pojazdów,
• siatka dróg jest rzadsza, a objazdy często prowadzą w jeszcze gorszy teren,
• budowa tymczasowych przepraw i nasypów jest czasochłonna i łatwa do ostrzału,
• logistyka paliwowa i zaopatrzeniowa staje się bardzo podatna na zakłócenia,
• sprzęt częściej ulega awariom z powodu błota i wody.

W państwach unijnych coraz częściej mówi się o świadomym przywracaniu naturalnych dolin zalewowych, czyli przestrzeni, gdzie rzeka przy wyższym stanie wody może się swobodnie rozlać. Taki pas może biec dziesiątkami, a nawet setkami kilometrów wzdłuż potencjalnego kierunku natarcia.

Ekologia i obrona w jednym pakiecie

Odtwarzanie mokradeł kusi decydentów jeszcze z jednego powodu: daje polityczny argument łączący bezpieczeństwo z ochroną klimatu. Mokradła to jedne z najbardziej produktywnych ekosystemów. Zapewniają miejsca lęgowe ptakom, kryjówki płazom i owadom, filtrują wodę i zatrzymują ogromne ilości węgla w glebie.

Według badań ekologicznych torfowiska gromadzą nawet około jednej trzeciej całego węgla związanego w glebach na Ziemi, mimo że zajmują stosunkowo niewielki procent powierzchni lądów. Każdy osuszony teren tego typu zaczyna po jakimś czasie emitować dwutlenek węgla. Z kolei jego odnowa odwraca ten proces.

Lasy jako zielone strefy buforowe

Drugim filarem myślenia o „obronie przez krajobraz” stają się lasy, szczególnie te najstarsze, zachowane w możliwie naturalnym stanie. Gęsty, zróżnicowany wiekowo las utrudnia poruszanie się, ogranicza obserwację z powietrza i sprzyja obronie pozycyjnej.

W Polsce widać to w praktyce. Na początku 2024 rząd ogłosił czasowe wstrzymanie wycinki w dziesięciu najcenniejszych kompleksach leśnych zarządzanych przez państwo. Chodzi o około 1,5 procent powierzchni lasów pozostających pod kontrolą Lasów Państwowych, w tym m.in. o Puszczę Augustowską, Puszczę Knyszyńską oraz wybrane fragmenty Karpat i lasów w sąsiedztwie dużych miast.

Stare lasy łączą funkcję „zielonej tarczy” dla klimatu z rolą utrudnienia szybkiego przemarszu dużych zgrupowań wojsk.

Szczególnym symbolem pozostaje Puszcza Białowieska, jeden z ostatnich lasów o charakterze zbliżonym do pierwotnego w Europie. Żyją tam żubry, wilki, rysie i wiele gatunków ptaków, które nie radzą sobie w zwykłych lasach gospodarczych. Gęsto splątany podszyt, powalone pnie i brak prostych linii widoczności sprawiają też, że taki teren staje się wyzwaniem dla każdej armii liczącej na błyskawiczny marsz.

Korzenie stabilizują, korony chłodzą

Stare drzewostany pełnią jeszcze kilka funkcji, które z perspektywy bezpieczeństwa są nieoczywiste, ale znaczące. Głęboki system korzeniowy utrwala skarpy i stoki, co zmniejsza ryzyko osuwisk i erozji w czasie intensywnych opadów. Korony drzew łagodzą upały, zatrzymują wodę w mikroklimacie i ograniczają parowanie.

Dla społeczeństw żyjących na styku różnych kryzysów – energetycznego, klimatycznego i geopolitycznego – lasy te stają się rodzajem ubezpieczenia. Zapewniają zasoby wody, ochronę gleb, przestrzeń wypoczynku, a jednocześnie mogą zostać wciągnięte w planowanie stref buforowych i zapór terenowych.

Między armią a ochroną przyrody – trudne wybory

Choć wizja natury jako tarczy kusi prostotą, w praktyce rodzi szereg dylematów. Tereny podmokłe utrudniają nie tylko ruch wojsk, ale też życie mieszkańców, jeśli zalewa się pola i łąki użytkowane rolniczo. Projekty renaturyzacji często napotykają opór lokalnych społeczności, które boją się utraty ziemi lub zagrożenia powodziami.

Podobne napięcia widać przy rozszerzaniu ochrony lasów. Ograniczenie pozyskania drewna uderza w lokalne firmy i miejsca pracy. Argument o bezpieczeństwie może więc stać się kartą przetargową w sporze między gospodarką leśną a potrzebą zachowania starych drzewostanów.

Jednocześnie armie muszą się dostosować do nowych priorytetów. Ćwiczenia wojskowe w cennych obszarach przyrodniczych wywołują kontrowersje, a rozwijanie infrastruktury militarnej bywa ograniczane względami ochrony środowiska. Sztabowcy coraz częściej współpracują z hydrologami, leśnikami i ekologami, by zaplanować obronę tak, aby nie zniszczyć bezpowrotnie tego, co ma też chronić cywilów przed skutkami kryzysu klimatycznego.

Dla Polski i innych krajów położonych na wschodniej granicy Unii taka dyskusja może szybko przestać być teoretyczna. Odbudowa naturalnych dolin rzek, ochrona torfowisk na pograniczach czy rozsądne powiększanie stref lasów o ograniczonej gospodarce leśnej to nie tylko gest wobec przyrody. To także sposób na wzmocnienie bezpieczeństwa w czasach, gdy sam sprzęt wojskowy już nie wystarcza.