Gorączka złota wraca: nielegalne kopalnie już dają 30 proc. światowego kruszcu

Skok cen złota wywraca do góry nogami życie całych społeczności, zwłaszcza w biedniejszych krajach bogatych w surowce.

Rolnicy porzucają pola i idą pod ziemię, a nieuregulowane kopalnie zalewają rynek metalem wartym setki miliardów dolarów. Wraz z szybkim zyskiem przychodzą jednak toksyczne zanieczyszczenia i nowe możliwości zarobku dla grup przestępczych.

Złoto drożeje, nieformalne kopalnie wyrastają jak grzyby po deszczu

Według szacunków World Gold Council wydobycie prowadzone przez małe, często całkowicie nieformalnie działające kopalnie może już odpowiadać za około 30 proc. globalnej podaży złota. To mocny skok w porównaniu z danymi Banku Światowego z 2021 roku, kiedy udział takiego wydobycia oceniano na 20 proc.

Zmiana nie jest przypadkowa. W ostatnich latach złoto stało się jednym z głównych „bezpiecznych portów” dla inwestorów szukających ochrony przed inflacją, napięciami geopolitycznymi i wahaniami rynków. Wyższy kurs sprawia, że nawet bardzo ubogie złoża zaczynają się opłacać, a bariera wejścia dla małych górników jest wyjątkowo niska.

Szacuje się, że w 2024 roku na rynek trafiło 3 591,29 tony złota o wartości przekraczającej 480 miliardów dolarów. Coraz większy kawałek tego tortu pochodzi z kopalń działających poza systemem regulacji.

Od motyki do kilofa: rolnicy masowo porzucają uprawy

Najbardziej dynamiczne zmiany widać w krajach takich jak Ghana, gdzie złoża złota od dawna są częścią lokalnej gospodarki. Wysokie ceny metalu zachęcają mieszkańców wsi do rezygnacji z rolnictwa. Utrzymanie się z upraw, przy rosnących kosztach nawozów i wahaniach klimatu, staje się trudniejsze niż kiedykolwiek.

Górnictwo w małej skali często wymaga jedynie podstawowych narzędzi, prowizorycznego szybu, dostępu do rzeki i skupu złota w pobliskim miasteczku. Dla wielu rodzin to jedyna szansa na szybki dopływ gotówki, opłacenie szkoły czy leczenie.

Zmiana profilu działalności społeczności ma jednak swoją cenę: mniej rąk do pracy na polach oznacza mniejszą produkcję żywności, większe uzależnienie od importu i bardziej podatne na wstrząsy lokalne rynki.

Jak działa „domowa” kopalnia złota

Typowa nieformalna kopalnia w krajach rozwijających się wygląda zwykle podobnie:

• niewielka grupa osób wydzierżawia lub po prostu zajmuje teren z podejrzeniem obecności złota, często w pobliżu rzek lub w dawno porzuconych rejonach górniczych,
• ziemię przekopuje się ręcznie, ewentualnie z użyciem prostych maszyn, bez badań geologicznych i zabezpieczeń,
• urobek miesza się z wodą i dodatkami chemicznymi, żeby oddzielić drobinki metalu od skały,
• uzyskane złoto sprzedaje się pośrednikom, którzy transportują je dalej – nierzadko poza oficjalnymi kanałami.

Taki model umożliwia szybkie rozpoczęcie działalności, ale nie obejmuje praktycznie żadnej kontroli środowiskowej czy zdrowotnej.

Trujący koszt: rtęć, zniszczone rzeki i lasy

Najbardziej widoczny skutek ekspansji nieformalnego wydobycia to gwałtowny wzrost zanieczyszczeń rtęcią. Metal ten wykorzystuje się do wiązania drobinek złota w amalgamat. Po podgrzaniu rtęć odparowuje, a na dnie naczynia zostaje cenny kruszec. Problem w tym, że opary, a także resztki wylewane do rzek, przenikają do gleby, wody i łańcucha pokarmowego.

W regionach z tysiącami małych kopalń stężenie rtęci w wodzie i rybach często wielokrotnie przekracza normy zdrowotne. Narażeni są nie tylko górnicy, lecz także ich rodziny, dzieci i cała okolica, która żyje z lokalnych zasobów.

Rtęć kumuluje się w organizmach, uszkadza układ nerwowy i rozwijający się mózg dziecka. Skutki zdrowotne pojawiają się po latach, gdy o nieformalnej kopalni często nie ma już śladu.

Do tego dochodzi wylesianie i degradacja gleb. Małe kopalnie często wdzierają się w strefy chronione, nad rzeki stanowiące główne źródło wody pitnej, czy w rejony bogate w bioróżnorodność. Bez nadzoru technicznego szybkie, prowizoryczne wykopy zwiększają ryzyko osuwisk i podtopień.

Złoto jako idealne paliwo dla przestępczości zorganizowanej

Złoto ma jedną cechę, która wyjątkowo kusi grupy przestępcze: towar o ogromnej wartości, łatwy w przenoszeniu, trudny do śledzenia. Kruszec po przetopieniu praktycznie traci wszelkie ślady pochodzenia, a granice państw pokonuje znacznie prościej niż gotówka czy narkotyki.

Rozdrobnione, nieformalne wydobycie tworzy dziesiątki punktów, w których kupcy mogą skupować surowiec poza oficjalnym systemem. Zorganizowane grupy finansują sprzęt, „ochronę” lub logistykę, w zamian przejmując dużą część zysków. Tak zdobyte środki zasilają inne nielegalne działania, od przemytu po korupcję lokalnych urzędników.

Dla wielu regionów nowa gorączka złota oznacza więc nie tylko zmianę profilu gospodarki, ale też wzrost przemocy, wymuszeń i konfliktów o dostęp do działek górniczych.

Legalne przetwórnie jako sposób na ograniczenie szkód

Specjaliści z World Gold Council zwracają uwagę, że całkowite zatrzymanie wydobycia w małej skali jest nierealne. Dla milionów ludzi to jedyne realne źródło dochodu. Kluczowa staje się więc formalizacja – czyli wciągnięcie tych górników w regulowany, nadzorowany system.

Jednym z proponowanych rozwiązań jest rozwój certyfikowanych zakładów przeróbczych, do których drobni producenci mogą legalnie oddawać urobek. W takim zakładzie kruszec oczyszcza się już bez użycia rtęci, pod nadzorem inżynierów i inspekcji środowiskowych.

Przykładem jest peruwiańska instalacja Veta Dorada, gdzie mali górnicy dostarczają rudę do obróbki, otrzymując zapłatę za metal trafiający na oficjalny rynek. Dzięki temu zmniejsza się skala toksycznych emisji, a pośrednicy z szarej strefy mają mniej pola manewru.

Takie modele działania nie rozwiążą wszystkich problemów z dnia na dzień, ale mogą zmniejszyć zanieczyszczenia, poprawić bezpieczeństwo pracy i zwiększyć dochody lokalnych społeczności, które często padają ofiarą niekorzystnych warunków narzucanych przez nielegalnych pośredników.

Co może zrobić państwo, a co konsumenci

Dlaczego temat nieformalnego złota dotyczy także Polski

Polska nie należy do grona dużych producentów złota, ale jest częścią globalnego łańcucha popytu. Złote pierścionki, inwestycyjne sztabki czy fundusze oparte na kruszcu pośrednio wpływają na to, skąd pochodzi metal i w jakich warunkach go wydobyto.

Im większy nacisk na przejrzystość dostaw i certyfikowanych pośredników, tym słabsza pozycja tych, którzy zarabiają na nielegalnych kopalniach i toksycznych technologiach. Na razie takie produkty są w Polsce niszą, ale trend „odpowiedzialnego złota” systematycznie rośnie w Europie Zachodniej i stopniowo dociera także na nasz rynek.

Gorączka złota między potrzebą zarobku a kosztami dla planety

Nowa fala wydobycia w małej skali pokazuje, jak silnie ceny surowców potrafią kształtować życie ludzi daleko od centrów finansowych. Dla mieszkańca odległej wioski widok kursu złota na rekordowym poziomie może być impulsem do radykalnej życiowej decyzji: zamienić pracę na roli na ryzykowną, ale potencjalnie bardzo dochodową przygodę z górnictwem.

Bez wsparcia technicznego, dostępu do bezpiecznych technologii i ścieżki legalizacji wiele z tych historii kończy się jednak zatrutą rzeką, zniszczonymi gruntami i społecznością uzależnioną od pośredników z szarej strefy. Kierunek, w którym pójdzie ta część rynku złota, zależy teraz od tego, czy rządy i branża zdążą z formalizacją, zanim wysokie ceny metalu rozpalą gorączkę do punktu, w którym szkody staną się nieodwracalne.