Epidemia zapalenia opon mózgowych na południu Anglii. Instytut Pasteura ostrzega przed tymi 5 objawami

Eksperci ostrzegają: liczy się każda godzina.

Choroba, o której większość osób przypomina sobie dopiero przy nagłówkach o zgonach, rozwija się szybko i często zaczyna jak zwykłe przeziębienie. Instytut Pasteura przypomina, że w przypadku zapalenia opon mózgowych kilka niepozornych sygnałów powinno natychmiast skłonić do szukania pomocy medycznej.

Co się dzieje w Anglii i we Francji

W południowo-wschodniej części Anglii służby sanitarne zmagają się obecnie z ogniskiem zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych wywołanego przez meningokoka typu B. Zgłoszono już kilkadziesiąt zachorowań oraz dwa zgony. Do tego dochodzi świeżo potwierdzony śmiertelny przypadek tej samej choroby w Cherbourgu, na północnym zachodzie Francji.

Specjaliści podkreślają, że na razie nie ma dowodu na bezpośredni związek pomiędzy sytuacją w Anglii a pojedynczym zgonem nad kanałem La Manche. Jednocześnie oba zdarzenia pokazują, jak groźne potrafi być zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i jak ważne jest szybkie rozpoznanie pierwszych symptomów.

Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych wywołane bakteriami meningokokami może doprowadzić do śmierci w ciągu doby, jeśli nie zostanie rozpoczęte leczenie.

Czym w ogóle jest zapalenie opon mózgowych

Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych to stan zapalny błon, które otaczają mózg i rdzeń kręgowy. Za chorobę odpowiadają różne patogeny: wirusy, bakterie lub grzyby. Najbardziej niebezpieczne są postacie bakteryjne, zwłaszcza te spowodowane meningokokami.

Bakterie przenoszą się drogą kropelkową i przez ślinę. Do zakażenia dochodzi podczas bliskich kontaktów – podczas rozmowy twarzą w twarz, kaszlu, pocałunku, wspólnego picia z jednej butelki. Szczególnie narażone są osoby mieszkające lub bawiące się w dużych skupiskach:

• niemowlęta i małe dzieci,
• młodzież w szkołach średnich i na studiach,
• studenci mieszkający w akademikach,
• młodzi dorośli często bywający na imprezach, w klubach, na festiwalach.

W takich warunkach bakteria ma idealne warunki do szybkiego rozprzestrzeniania się między ludźmi, którzy często nawet nie wiedzą, że ją przenoszą.

Pięć objawów, których nie wolno bagatelizować

Po wniknięciu do organizmu bakteria potrzebuje zazwyczaj 3–4 dni, aby doprowadzić do pełnoobjawowego zapalenia opon mózgowych. Instytut Pasteura zwraca uwagę na pięć sygnałów alarmowych, które powinny natychmiast zapalić w głowie czerwoną lampkę:

Jeśli wysoka gorączka i mocny ból głowy łączą się ze sztywnością karku albo gwałtownymi wymiotami, potrzebna jest pilna konsultacja medyczna, bez czekania do rana.

Nietypowe objawy u najmłodszych dzieci

U niemowląt choroba często nie wygląda tak „książkowo” jak u dorosłych. Maluch może wcale nie skarżyć się na ból głowy czy sztywność karku, bo zwyczajnie nie potrafi ich nazwać. Rodziców powinny zaniepokoić przede wszystkim:

• ciągła drażliwość, trudne do ukojenia płacze,
• niechęć do jedzenia i picia,
• drgawki, niepokojące prężenie ciała,
• wybrzuszenie ciemiączka na głowie niemowlęcia.

Szczególnie groźnym sygnałem u osób w każdym wieku jest pojawienie się na skórze drobnych, fioletowych lub ciemnoczerwonych plamek, które nie znikają pod naciskiem (np. łyżeczki lub szklanki). Oznacza to, że bakteria zaatakowała już krew i dochodzi do sepsy meningokokowej. Wtedy liczy się absolutnie każda minuta.

Dlaczego choroba postępuje tak szybko

Meningokoki potrafią w bardzo krótkim czasie przełamać naturalne bariery ochronne organizmu. Gdy dostaną się do krwiobiegu, zaczynają się błyskawicznie namnażać, wywołując silną reakcję zapalną. Toksyny uszkadzają naczynia krwionośne i narządy wewnętrzne, a następnie doprowadzają do zajęcia opon mózgowo-rdzeniowych.

Bez wdrożenia leczenia bakteryjne zapalenie opon mózgowych może zakończyć się śmiercią nawet w mniej niż 24 godziny od pojawienia się pierwszych wyraźnych objawów. Nawet przy odpowiednim leczeniu antybiotykiem około co dziesiąta osoba nie udaje się uratować.

U części ozdrowieńców pozostają trwałe następstwa – dotyczą one mniej więcej jednej piątej chorych. Wśród nich lekarze najczęściej widzą:

Co robić przy podejrzeniu zakażenia

W przypadku wystąpienia opisanych objawów nie warto zgadywać, czy to „zwykła grypa” czy coś poważniejszego. Niezbędna jest pilna konsultacja medyczna – telefon do pogotowia lub natychmiastowy wyjazd na ostry dyżur. Im wcześniej lekarze podadzą antybiotyk dożylnie, tym większa szansa na przeżycie i uniknięcie powikłań.

W leczeniu bakteryjnego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych decydują pierwsze godziny, a nie dni. Zwlekanie w domu może odebrać choremu szansę.

W szpitalu wykonuje się zazwyczaj badania krwi oraz punkcję lędźwiową, czyli pobranie płynu mózgowo-rdzeniowego. To badanie pozwala potwierdzić rozpoznanie i dobrać najskuteczniejszy antybiotyk. Chory trafia na oddział, gdzie ma stały nadzór personelu medycznego i możliwość szybkiej reakcji w razie pogorszenia stanu.

Szczepienia i profilaktyka – co realnie chroni

Najlepszą metodą ochrony przed meningokokowym zapaleniem opon mózgowych pozostaje szczepienie. W wielu krajach Europy immunizacja niemowląt przeciwko wybranym typom meningokoków jest już obowiązkowa. Dla nastolatków i młodych dorosłych lekarze zalecają dodatkowe dawki, szczególnie przed wyjazdem na studia, obozy czy do internatu.

Po kontakcie z osobą chorą służby sanitarne często proponują tak zwane leczenie osłonowe. Obejmuje ono krótką kurację antybiotykiem dla osób z najbliższego otoczenia chorego oraz czasową izolację, aby przerwać łańcuch szerzenia się bakterii. Taki krok może znacząco zmniejszyć ryzyko kolejnych zachorowań w grupie znajomych, w klasie szkolnej czy w rodzinie.

Jak ograniczyć ryzyko w codziennym życiu

Poza szczepieniami znaczenie mają także proste nawyki:

• niewspółdzielenie napojów, sztućców, papierosów,
• zasłanianie ust podczas kaszlu i kichania,
• częste mycie rąk, zwłaszcza po podróży komunikacją miejską,
• unikanie bliskich kontaktów z osobami wyraźnie przeziębionymi.

Warto też pamiętać, że niektóre osoby mogą przenosić meningokoki bez żadnych objawów. To kolejny powód, żeby nie rezygnować ze szczepienia, jeśli lekarz je proponuje – szczególnie przy dzieciach, nastolatkach i studentach.

Dlaczego ta choroba tak często zaskakuje

W pierwszych godzinach zapalenie opon mózgowych potrafi przypominać infekcję wirusową z gorączką i ogólnym rozbiciem. Kiedy pojawiają się charakterystyczne symptomy, jak sztywność karku czy zaburzenia świadomości, nierzadko jest już późno. Rodzice i młodzi dorośli często mają w głowie inne choroby – od grypy po zatrucie pokarmowe – i ignorują sygnały ostrzegawcze.

Dlatego tak ważna jest podstawowa wiedza o objawach i świadomość, że w razie wątpliwości lepiej przesadzić z czujnością niż odwrotnie. Wizyta na SOR-ze zakończona rozpoznaniem „zwykłej infekcji” jest mniejszym problemem niż spóźniona reakcja przy rozwijającej się sepsie meningokokowej.

Kiedy warto porozmawiać z lekarzem rodzinnym

Dla wielu osób dobrym krokiem będzie spokojna rozmowa z lekarzem rodzinnym lub pediatrą na temat ryzyka zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych. Warto zapytać o szczepienia, szczególnie jeśli dziecko często wyjeżdża na kolonie czy obozy albo w domu mieszka kilkoro nastolatków.

Lekarz może również wyjaśnić, które połączenia objawów u dziecka lub dorosłego wymagają natychmiastowego zgłoszenia się na ostry dyżur. Taka wiedza mocno obniża stres w sytuacji, gdy nagle pojawia się wysoka gorączka i silny ból głowy, a w głowie zaczyna kołatać się pytanie: „czy to już coś poważniejszego?”.