Czy reagować na każdy płacz niemowlęcia? Nowe badanie podgrzewa spór

Nowe badanie o usypianiu niemowląt znów podzieliło ekspertów i rodziców, dla których każda nieprzespana noc staje się emocjonalnym polem minowym.

Chodzi o odwieczne pytanie młodych rodziców: czy przytulać malucha za każdym razem, gdy budzi się z płaczem, czy raczej pozwolić mu trochę popłakać, żeby nauczył się zasypiać samodzielnie. Brytyjscy naukowcy przedstawili wyniki obserwacji niemowląt, które mają uspokajać sumienia rodziców stosujących metody behawioralne, ale krytycy zarzucają im poważne błędy i bagatelizowanie dorobku psychologii przywiązania.

Nowe badanie z Wielkiej Brytanii: płacz nie szkodzi więzi?

Dwójka psychologów rozwojowych z Uniwersytetu w Warwick prześledziła rozwój 178 brytyjskich niemowląt od narodzin do 18. miesiąca życia. Jednym z głównych pytań było to, czy praktyka polegająca na nieodpowiadaniu od razu na nocny płacz, aby dziecko zasnęło samo, wpływa na więź z rodzicem i późniejsze zachowanie.

W publikacji w renomowanym czasopiśmie naukowym z 2020 roku autorzy wysnuli daleko idący wniosek: według ich danych dzieci, którym rodzice zdarzali się nie reagować od razu na płacz w nocy, nie różniły się pod względem:

• bezpieczeństwa przywiązania do opiekuna,
• problemów behawioralnych,
• objawów emocjonalnych, takich jak lęk czy wycofanie.

Co ważne, badacze zestawili swoje wyniki z trzema innymi, świeżymi badaniami długoterminowymi. One również nie wykazały wyraźnego związku między tolerowaniem płaczu a zaburzeniami emocjonalnymi czy osłabieniem więzi z rodzicami.

Nowa analiza sugeruje, że kontrolowane ignorowanie płaczu – w praktyce różne formy „gaszenia” nocowych pobudek – może nie być tak groźne dla rozwoju emocjonalnego, jak od lat zakładano w klasycznej teorii przywiązania.

Publikacja pojawiła się w momencie, gdy coraz więcej wycieńczonych rodziców szuka konkretnych narzędzi, by w ogóle przetrwać chroniczny brak snu. Nic dziwnego, że wnioski badania zaczęły krążyć po grupach rodzicielskich jako argument: „można tak robić, nauka mówi, że to bezpieczne”.

Eksperci od rozwoju dziecka: „to za mało, aby uspokajać sumienia”

Reakcja części środowiska naukowego była bardzo ostra. W tym samym czasopiśmie ukazał się obszerny komentarz dwóch badaczek zajmujących się rozwojem małych dzieci, które niemal punkt po punkcie rozebrały brytyjskie badanie.

Za mało dzieci, za dużo wniosków

Przede wszystkim zwrócono uwagę na liczbę uczestników. 178 niemowląt wcale nie jest dużą grupą, gdy próbujemy uchwycić subtelne różnice w rozwoju emocjonalnym. Krytyczki podkreśliły, że bez szczegółowych analiz mocy statystycznej trudno z pełnym przekonaniem twierdzić, że brak różnic oznacza faktyczną „bezpieczeństwo” metod opartych na płaczu.

Innymi słowy: jeśli efekt jest umiarkowany, a nie bardzo silny, takie badanie może go po prostu nie wychwycić. Z zewnątrz wygląda to jak „brak szkodliwości”, ale równie dobrze może oznaczać „narzędzia były zbyt mało czułe, by coś zauważyć”.

Niejasna definicja tego, co właściwie badano

Drugi mocny zarzut dotyczy tego, co naukowcy nazwali praktykami opartymi na płaczu. W badaniu to rodzice zaznaczali, czy korzystają z takich metod, a nikt nie narzucał im sprecyzowanych zasad. W efekcie w jednej kategorii znalazły się bardzo różne sytuacje:

• rodzice, którzy czekali z reakcją kilka minut,
• rodzice, którzy zostawiali dziecko samemu sobie znacznie dłużej,
• rodzice reagujący raz, a innym razem nie.

Takie wymieszanie stylów usypiania utrudnia realną ocenę skutków emocjonalnych. Trudno porównywać wyniki, gdy jedynym wspólnym mianownikiem jest bardzo ogólne hasło „czasem zostawiam dziecko, gdy płacze w nocy”.

Zderzenie z klasycznymi badaniami nad przywiązaniem

Sceptyczni badacze przypomnieli też słynne prace z lat 70., w których obserwowano zachowanie matek i niemowląt. Już wtedy zauważono, że szybka, czuła reakcja na płacz dziecka wiązała się z bardziej stabilną więzią oraz mniejszą płaczliwością rok później.

W klasycznych obserwacjach dzieci matek reagujących na sygnały niemowlęcia w sposób przewidywalny i życzliwy, maluchy po czasie stawały się spokojniejsze i pewniejsze w relacji z opiekunem.

W oczach krytyków nowe badanie stoi więc w sprzeczności z kilkudziesięcioletnim dorobkiem teorii przywiązania, a jego autorzy zbyt łatwo rozciągnęli swoje wyniki na ogólne stwierdzenia o „braku szkód”. Sami badacze z Warwick w odpowiedzi przyznali, że potrzebne są większe, lepiej zaprojektowane projekty, ale równocześnie podtrzymali wniosek, że dane nie wskazują na dramatyczne konsekwencje stosowania łagodniejszych form metod behawioralnych.

Rodzice między wyrzutami sumienia a skrajnymi radami

Poza światem naukowym ten spór uderza bezpośrednio w młode matki i ojców. Z jednej strony mają w głowie przekaz: „musisz być zawsze dostępna, bo od tego zależy bezpieczeństwo emocjonalne dziecka”. Z drugiej – realne zmęczenie, pracę, kolejne dzieci i porady, że bez nauczenia samodzielnego zasypiania cała rodzina wpadnie w spiralę wyczerpania.

Część specjalistów od snu niemowląt promuje metody, w których rodzic stopniowo wydłuża czas reakcji na płacz. Inni – zwłaszcza terapeuci inspirowani teorią przywiązania – zachęcają do natychmiastowego reagowania, kojenia i noszenia dziecka tak długo, jak tego potrzebuje.

W praktyce wielu rodziców czuje, że cokolwiek zrobią, ktoś uzna ich decyzję za szkodliwą: gdy reagują od razu, słyszą o „uzależnianiu od obecności”; gdy zwlekają, oskarża się ich o chłód emocjonalny.

Nie pomaga fakt, że dyskusje w internecie często przybierają ton wojny ideologicznej. W grupach o rodzicielstwie pojawiają się dwa obozy: obrońcy bezwzględnego reagowania na każdy płacz i zwolennicy twardszych metod treningu snu. Często nie ma miejsca na szarości, indywidualne historie, zdrowie psychiczne matki czy specyfikę danego dziecka.

Dlaczego nauka tak trudno daje jasną odpowiedź

Nawet badacze, którzy bronią łagodniejszych wersji metod opartych na płaczu, przyznają, że obecny stan wiedzy nie pozwala na proste komunikaty w stylu: „róbcie tak, będzie dobrze”. Powody są dość przyziemne:

Dodatkowym wyzwaniem jest odróżnienie łagodnych strategii stopniowego wychodzenia z pokoju od skrajnych form ignorowania płaczu. Część rodziców rozumie „naucz samodzielnego zasypiania” jako krótkie przerwy z zapewnianiem wsparcia słownego i dotykowego, inni – jako pozostawienie kilkumiesięcznego niemowlęcia samego przez dłuższy czas.

Co z tego ma wyciągnąć zwykły rodzic?

Psychologowie zajmujący się wczesnym dzieciństwem coraz częściej podkreślają, że pojedyncze badanie nie powinno dyktować całej strategii rodzicielskiej. Dużo ważniejszy wydaje się ogólny obraz relacji z dzieckiem niż konkretna technika usypiania stosowana przez kilka tygodni.

• Jeśli na co dzień reagujesz na sygnały dziecka z czułością i przewidywalnością, pojedyncze epizody, gdy potrzebujesz chwili, by dojść do siebie, raczej nie zniszczą więzi.
• Jeśli trwale nie odpowiadasz na potrzeby emocjonalne malucha, nawet bardzo „delikatna” metoda snu nie nadrobi chłodu w innych sytuacjach.
• Jeśli próbujesz metody behawioralnej i widzisz, że twoje dziecko reaguje intensywnym stresem, a ty sama czujesz narastające napięcie, warto szukać innych rozwiązań.

Coraz więcej specjalistów zachęca, by patrzeć nie tylko na dziecko, ale też na kondycję rodzica. Chroniczne niewyspanie zwiększa ryzyko depresji poporodowej, konfliktów w związku i ogólnego wypalenia. W takim kontekście krótkoterminowe korzystanie z łagodniejszych wersji metod opartych na płaczu może być mniejszym złem niż życie na skraju załamania nerwowego.

Warto też pamiętać, że płacz niemowlęcia nie zawsze oznacza to samo. Inny wydźwięk mają rozpaczliwe krzyki kilkutygodniowego noworodka, a inny marudzenie kilkunastomiesięcznego dziecka, które budzi się co godzinę z przyzwyczajenia. Część ekspertów proponuje, by osobno myśleć o płaczu dziennym, związanym z podstawowymi potrzebami, a osobno o nocnych pobudkach u starszych niemowląt, które mają już ustabilizowany rozwój fizjologiczny.

Dla wielu polskich rodziców najlepszym rozwiązaniem bywa mieszanka podejść: wrażliwe reagowanie na najmniejsze dzieci, stopniowe wprowadzanie większej samodzielności u starszych, mądre korzystanie z pomocy bliskich i uważność na własne granice psychiczne. Naukowe spory o liczby i metody statystyczne warto śledzić, ale na co dzień to kontakt z własnym dzieckiem, obserwacja jego reakcji i szczera rozmowa z partnerem często mówią więcej niż najbardziej kontrowersyjna publikacja.