Cztery filiżanki dziennie? Naukowcy zdradzają, jak kawa wpływa na raka

Niewinny rytuał porannej kawy może mieć dużo większe znaczenie dla zdrowia, niż wielu z nas przypuszcza.

Nowa analiza tysięcy przypadków nowotworów głowy i szyi sugeruje, że ilość wypijanej kawy i herbaty może realnie zmieniać ryzyko zachorowania. Nie chodzi jednak o magiczny napój, który „leczy wszystko”, ale o konkretne zależności, dawki i typy napojów.

Co właściwie sprawdzili naukowcy

Badanie opublikowane w czasopiśmie „Cancer” objęło dane z 14 badań obserwacyjnych prowadzonych w Europie, Ameryce Północnej i Ameryce Łacińskiej. Naukowcy przyjrzeli się nawykom picia kawy i herbaty u:

• 9 548 osób z rozpoznanym rakiem głowy i szyi,
• 15 783 osób bez takich nowotworów.

Uwzględniono przy tym wiek, płeć, palenie papierosów, picie alkoholu oraz spożycie owoców i warzyw. Dopiero po odfiltrowaniu tych czynników zespół badawczy sprawdził, jak w tym obrazie wypada kawa i herbata.

Przeczytaj również: W którym kraju Europejki najdłużej czekają na pierwsze dziecko?

Z analizy wynika, że osoby pijące ponad cztery filiżanki kawy z kofeiną dziennie miały średnio o 17% niższe ryzyko nowotworów głowy i szyi.

Najmocniej ten efekt dotyczył raka jamy ustnej oraz nowotworów części gardła położonej tuż za jamą ustną (rak orofaryngu).

Kawa z kofeiną – ile filiżanek robi różnicę

W badaniu istotny spadek ryzyka pojawił się dopiero przy wyraźnie wyższej dawce. Mówimy tu nie o „jednej małej kawce”, ale o kilku solidnych porcjach dziennie.

Przeczytaj również: Podolog zdradza: 3 pary butów na przejściową pogodę, które uratują twoje stopy

Nie jest to więc prosta zależność „im więcej, tym lepiej”. W przypadku herbaty zbyt duże ilości wiązały się wręcz z wyraźnie większym zagrożeniem rakiem krtani.

Kawa bezkofeinowa i herbata – obraz nie jest jednoznaczny

Co pokazują dane o kawie bezkofeinowej

Osobno przeanalizowano także kawę pozbawioną kofeiny. Tutaj wyniki były bardziej ograniczone, ale wciąż interesujące:

Przeczytaj również: Dlaczego przy wietrze marzniemy mocniej? Prawda o „temperaturze odczuwalnej”

• picie kawy bezkofeinowej wiązało się z niższym ryzykiem raka jamy ustnej,
• nie zauważono wyraźnych korzyści dla innych typów nowotworów głowy i szyi.

Taki obraz sugeruje, że kofeina nie jest jedynym składnikiem, który może mieć znaczenie. W grę wchodzą inne związki obecne w ziarnach i naparze.

Herbata – od ochrony do zwiększonego ryzyka

W przypadku herbaty pojawił się efekt w kształcie „litery U”. Niewielka ilość – do jednej filiżanki dziennie – łączyła się ze średnio 9-procentowym spadkiem ryzyka nowotworów głowy i szyi, zwłaszcza dolnych odcinków gardła.

Przy większych ilościach sytuacja się odwracała. U osób pijących więcej niż jedną filiżankę herbaty dziennie odnotowano aż 38% wyższe ryzyko raka krtani. Jedno z możliwych wyjaśnień: gorące napoje mogą nasilać refluks żołądkowo‑przełykowy, a przewlekły refluks zalicza się do czynników sprzyjających rozwojowi tego typu nowotworów.

Mała ilość herbaty wydaje się sprzyjać ochronie, zbyt duża – zwłaszcza bardzo gorącej – może obciążać krtań i sprzyjać stanom zapalnym.

Co w kawie i herbacie może działać ochronnie

Autorzy analizy zwracają uwagę na tzw. związki bioaktywne obecne w naparach. To m.in.:

• polifenole – np. kwasy chlorogenowe w kawie, katechiny w herbacie,
• flawonoidy – związki roślinne o silnym działaniu przeciwzapalnym,
• antyoksydanty – pomagające ograniczać uszkodzenia DNA wywołane przez wolne rodniki.

Takie substancje mogą:

• zmniejszać przewlekły stan zapalny w tkankach,
• chronić komórki przed mutacjami,
• wspierać mechanizmy naprawy DNA,
• hamować nadmierne namnażanie się uszkodzonych komórek.

Skoro pozytywne efekty widać także przy kawie bezkofeinowej, widać, że sama kofeina nie tłumaczy wyników. Istotna jest cała „chemia” napoju, na którą wpływa m.in. sposób palenia ziaren i metoda parzenia.

Ograniczenia badania, o których warto pamiętać

Choć liczby wyglądają zachęcająco, naukowcy mocno studzą emocje. Analiza bazuje na badaniach obserwacyjnych, a te mają swoje słabe strony:

• uczestnicy sami zgłaszali, ile piją kawy i herbaty – pamięć bywa zawodna,
• nie rozróżniono dokładnie rodzajów kawy (espresso, przelewowa, rozpuszczalna) ani konkretnych typów herbaty,
• nawet przy zaawansowanej analizie statystycznej nie da się całkowicie odseparować wpływu palenia, alkoholu czy ogólnej diety.

Badanie pokazuje skojarzenia, a nie twardy związek przyczynowo‑skutkowy. Filiżanka kawy nie „anuluje” paczki papierosów ani codziennego picia alkoholu.

Eksperci od żywienia przypominają, że osoby dbające o zdrowie częściej jedzą więcej warzyw, mniej palą i piją mniej alkoholu – a jednocześnie mogą pić więcej kawy czy dobrej jakości herbaty. Część ochronnego efektu może więc wynikać z całego stylu życia, nie tylko z jednego napoju.

Poranna kawa jako „tarcza” – jak bardzo można na nią liczyć

Wyniki analiz brzmią kusząco, szczególnie dla miłośników kawy. Cztery i więcej filiżanek dziennie i niższe ryzyko raka głowy oraz szyi? Brzmi jak świetna wymówka, by dolać sobie jeszcze jedną.

Specjaliści zalecają jednak rozsądek. Kilka kluczowych wniosków dla codziennej praktyki:

• kawa nie zastępuje rzucenia palenia ani ograniczenia alkoholu,
• na ryzyko nowotworów najmocniej działają wciąż klasyczne czynniki: papierosy, mocny alkohol, otyłość, dieta uboga w warzywa i owoce,
• nadmiar kawy może z kolei nasilać bezsenność, kołatania serca czy refluks,
• herbata pita litrami, bardzo gorąca, może drażnić przełyk i krtań.

Jeśli ktoś lubi kawę, nowe dane wyglądają jak dodatkowy plus. Jeśli jej nie toleruje, nie ma sensu zmuszać się „dla zdrowia” – są inne, lepiej przebadane sposoby ochrony przed rakiem, jak niepalenie czy szczepienia przeciw HPV.

Jak pić kawę i herbatę z głową

Praktyczne wskazówki dla codziennych nawyków

• Nie pij napojów wrzących – odczekaj kilka minut, aż kawa lub herbata lekko ostygnie.
• Uważaj na słodkie dodatki – cukier, syropy i śmietanki smakowe w dużych ilościach zwiększają ryzyko otyłości i cukrzycy.
• Jeśli masz refluks lub zgagę, obserwuj reakcję organizmu na kawę i mocną herbatę; czasem rozsądniej ograniczyć ilość.
• Łącz picie kawy i herbaty z dietą bogatą w warzywa, owoce, pełne ziarna i z ograniczeniem alkoholu.
• Nie traktuj kawy jako „leku na raka”, lecz dodatek do ogólnie zdrowego stylu życia.

Dla osób pijących bardzo dużo herbaty sensownym rozwiązaniem może być zmniejszenie mocy naparu, przejście na mieszanki ziołowe albo częściowe zastąpienie herbaty wodą z cytryną czy naparami bezkofeinowymi.

Co jeszcze warto wiedzieć o nowotworach głowy i szyi

Do nowotworów głowy i szyi zalicza się m.in. raka jamy ustnej, gardła, krtani, zatok przynosowych. Najmocniej podbijają ryzyko:

• palenie papierosów i e‑papierosów,
• częste picie mocnego alkoholu,
• zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV),
• przewlekłe podrażnienia błony śluzowej,
• dieta uboga w świeże warzywa i owoce.

Nawet jeśli kawa rzeczywiście zapewnia pewien poziom ochrony, będzie to raczej „drobny bonus” niż tarcza nie do przebicia. Znacznie większy efekt przyniesie rzucenie palenia, ograniczenie alkoholu i zadbanie o wagę ciała.

Z praktycznego punktu widzenia można więc patrzeć na poranną kawę jak na niewielki sojusznik: przyjemny rytuał, który – sądząc po aktualnych danych – może dawać pewien dodatkowy margines bezpieczeństwa. Najlepiej, gdy jest częścią szerszego planu dbania o zdrowie, a nie jedyną „strategią” na zmniejszenie ryzyka raka.