Coraz mniej śniegu, coraz groźniejsze pożary. Naukowcy ostrzegają przed nowym scenariuszem lata

Coraz cieplejsze zimy w górach to nie tylko problem narciarzy.

Najnowsze badania pokazują, że brak śniegu może przekładać się na dużo groźniejsze pożary lasów.

Naukowcy z Western Colorado University przeanalizowali ponad trzy dekady danych z górskich rejonów zachodnich Stanów Zjednoczonych. Zobaczyli wyraźny wzór: im mniej zimą zalegającego śniegu, tym większa szansa, że letnie ognie spalą lasy znacznie mocniej i pozostawią po sobie trwałe zniszczenia.

Nie tylko wcześniejsze roztopy. Liczy się “magazyn wody” w śniegu

W dyskusjach o klimacie w górach często pojawia się jeden wątek: śnieg znika coraz szybciej. To prawda, ale badacze zwracają uwagę, że mamy tu dwa odrębne problemy.

• wcześniejsze topnienie pokrywy śnieżnej
• ogólnie mniejsza ilość wody zgromadzonej w śniegu

Wcześniejszy zanik śniegu oznacza po prostu dłuższy sezon pożarowy. Lasy wysychają szybciej, a okno czasowe, w którym ogień może się rozprzestrzeniać, wydłuża się o tygodnie, a nawet miesiące.

Bardziej niepokojący jest jednak drugi czynnik: ile wody śnieg faktycznie przechowuje. Naukowcy mówią o tak zwanej zasobności wodnej śniegu. To nic innego jak ilość “zmagazynowanej” wody, która zimą leży w postaci białej pokrywy, a wiosną stopniowo wsiąka w glebę.

Gdy ten naturalny zimowy magazyn wody się kurczy, gleba wysycha szybciej, roślinność traci wilgoć, a las staje się dużo bardziej podatny na wyjątkowo intensywne pożary.

Innymi słowy, nie chodzi już tylko o to, kiedy śnieg znika, ale jak mało wody ze sobą niesie. Słaby śnieżny “kapitał” zimą oznacza, że latem ogień dostaje znacznie lepsze warunki do ekstremalnego rozpędzenia się.

Co oznacza “bardziej gwałtowny” pożar lasu

Dłuższy sezon ognia brzmi groźnie, ale intensywność pożaru to w praktyce jeszcze poważniejszy problem. To właśnie ona decyduje, czy las ma szansę wrócić do dawnej formy, czy zmieni się nieodwracalnie.

Pożar o wysokiej intensywności:

• zabija znacznie większą liczbę drzew, często całe drzewostany na dużych obszarach
• mocno uszkadza glebę, wypalając materię organiczną i struktury zatrzymujące wodę
• może zniszczyć nasiona i systemy korzeniowe, które zwykle pozwalają lasowi się odrodzić

Badacze zwracają uwagę, że po takiej “uderzeniowej” fali ognia problemy dopiero się zaczynają. Na wypalonych stokach dużo łatwiej dochodzi do gwałtownych wezbrań rzek, błotnych spływów i erozji. Każda intensywna ulewa po wielkim pożarze może spowodować lawinę błota, kamieni i popiołu.

Pożary w warunkach niskiej pokrywy śnieżnej częściej zmieniają krajobraz na trwałe – las nie zawsze wraca, a w jego miejsce pojawiają się zarośla albo trawiaste przestrzenie.

W cieplejszym i suchszym klimacie wygląda to jak mechanizm samonapędzający się: mniej śniegu, bardziej agresywne pożary, a potem krajobraz, który gorzej magazynuje wodę i jeszcze łatwiej wysycha w kolejnych sezonach.

Trzy dekady danych mówią to samo: mało śniegu, bardziej niszczący ogień

Zespół badawczy przeanalizował dane z lat 1985–2021, obejmujące zlewnie rzecz­ne w gęsto zalesionych rejonach zachodnich Stanów Zjednoczonych. Korzystano zarówno z pomiarów pokrywy śnieżnej, jak i szczegółowych informacji o obszarach dotkniętych pożarami oraz o ich intensywności.

Wynik okazał się spójny w różnych zlewniach: lata z niskim śniegiem częściej kończyły się pożarami o większej sile rażenia. To zła wiadomość dla całego zachodniego regionu USA, bo tamtejsze dorzecza – jak Rio Grande czy Colorado – już od lat notują coraz słabsze zimowe zasoby śniegu.

Naukowcy zwrócili też uwagę na wpływ zjawisk takich jak El Niño i La Niña, które potrafią przechylić szalę w jedną lub drugą stronę. W zależności od ich układu część regionów dostaje więcej wilgoci, inne – dramatycznie mniej. Ten klimatyczny “rollercoaster” sprawia, że w niektórych latach ryzyko ekstremalnych pożarów rośnie jak na drożdżach.

Zimowy śnieg jako wczesny sygnał alarmowy

Jedna z praktycznych konsekwencji badań jest zaskakująco prosta: na podstawie stanu pokrywy śnieżnej można wcześniej szacować, jak groźny może być nadchodzący sezon pożarowy. To bezcenna informacja dla służb leśnych i strażaków, którzy muszą planować działania na wiele miesięcy przed sezonem.

Zimowy bilans śniegu staje się czymś w rodzaju mapy ostrzegawczej: wskazuje, gdzie latem ogień może zachowywać się najbardziej agresywnie.

Dzięki takiej wiedzy zarządcy terenów mogą wcześniej zdecydować, gdzie:

• przyspieszyć prace związane z przerzedzaniem lasu i usuwaniem nadmiaru suchej biomasy
• przeprowadzić kontrolowane wypalania, aby ograniczyć ilość paliwa dla przyszłego żywiołu
• rozmieścić sprzęt i załogi w strategicznych lokalizacjach
• wzmocnić kampanie informacyjne i ćwiczenia ewakuacyjne w zagrożonych społecznościach

Eksperci podkreślają, że kontrolowane ognie – prowadzone w odpowiednich warunkach, przez wyspecjalizowane zespoły – mogą znacząco zmniejszyć intensywność przyszłych, niekontrolowanych pożarów. Spalone w sposób zaplanowany podszycie i suche gałęzie nie staną się później paliwem dla katastrofalnej nawałnicy ognia.

Wiosna wciąż może zmienić bieg wydarzeń

Badanie nie oznacza, że po słabej zimie lato z góry jest skazane na katastrofę. Naukowcy zwracają uwagę, że pogoda wiosną wciąż ma duże znaczenie. Seria mokrych tygodni może wyraźnie poprawić sytuację.

Wilgotna wiosna spowalnia wysychanie lasów, podnosi wilgotność roślin i może osłabić pierwszą falę pożarów, nawet jeśli zima była wyjątkowo uboga w śnieg.

Jeżeli przez marzec, kwiecień i maj często pojawiają się opady deszczu lub mokrego śniegu, gleba dłużej trzyma wodę, a trawy i krzewy nie zamieniają się tak szybko w łatwopalną “słomę”. Z drugiej strony sucha, ciepła wiosna po bezśnieżnej zimie to przepis na kłopoty – sezon pożarowy startuje wtedy błyskawicznie i od razu z wysokim poziomem ryzyka.

Dlaczego te wnioski mają znaczenie także dla Polski

Choć badanie dotyczyło zachodnich Stanów Zjednoczonych, opisany mechanizm nie jest lokalną ciekawostką. Góry Skaliste i Alpy czy Tatry mają ze sobą więcej wspólnego, niż się wydaje – wszystkie te regiony zależą od zimowego śniegu jako głównego magazynu wody.

Również w Europie obserwujemy coraz częstsze zimy z cienką pokrywą śnieżną, przyspieszone roztopy i długie, suche okresy latem. Już teraz widać wzrost liczby i intensywności pożarów w krajach, które dotąd kojarzyły się z zielonymi, wilgotnymi lasami, a nie z ogniem – w tym w Polsce.

Warto zatem patrzeć na śnieg nie tylko przez pryzmat turystyki czy wiosennych roztopów, ale też jako element systemu bezpieczeństwa przeciwpożarowego. Wysokogórska zima to w praktyce inwestycja w spokojniejsze lato.

Co mogą zrobić zwykli mieszkańcy stref zagrożonych

Choć o pokrywie śnieżnej decyduje klimat i globalne procesy, lokalne społeczności mają wpływ na to, jak przygotują się na skutki mniejszej ilości śniegu. W regionach szczególnie podatnych na intensywne pożary mieszkańcy mogą:

• utrzymywać pasy wolne od łatwopalnej roślinności w pobliżu zabudowań
• regularnie usuwać suche gałęzie, igliwie i liście z dachów, rynien i podwórek
• śledzić komunikaty o zagrożeniu pożarowym i stosować się do zakazów rozpalania ognisk
• uczestniczyć w lokalnych ćwiczeniach ewakuacyjnych i planowaniu dróg ucieczki

Coraz częściej mówi się też o potrzebie lepszego planowania zabudowy – tak, by nowe osiedla nie wdzierały się bezrefleksyjnie w najgłębiej zalesione strefy, gdzie ogień ma najwięcej paliwa. Tam, gdzie nie da się uniknąć sąsiedztwa lasu, w grę wchodzą specjalne materiały budowlane, odporne na żar i iskry.

Śnieg jako cichy regulator ognia

Historia opisana przez badaczy z Colorado sprowadza się do jednego prostego wniosku: zimowa pokrywa śnieżna jest znacznie ważniejsza, niż się zwykle wydaje. Działa jak cichy, rozłożony w czasie regulator, który przez wiele miesięcy trzyma w ryzach wilgotność lasu.

Gdy ten mechanizm słabnie, ogień zyskuje przewagę. Las, który kiedyś po pożarze wracał do życia, może już nigdy nie odzyskać dawnej formy. W cieplejszym klimacie każde kolejne słabe zimy jeszcze mocniej utrwalają ten trend. Dlatego dane o śniegu – często traktowane jako domena hydrologów i narciarzy – powoli stają się jednym z ważniejszych wskaźników przyszłego ryzyka pożarowego, zarówno w Ameryce Północnej, jak i w Europie.