Anglię zalewa fala ośmiornic. Rybackie nets pełne macek

Na południowym wybrzeżu Anglii dzieje się coś, czego lokalni rybacy nie widzieli od pokoleń – morze nagle wypełniły ośmiornice.

Jeszcze kilka lat temu spotkanie z ośmiornicą w kanale La Manche było dla biologów morskich małym świętem. Dziś stało się codziennością, a zachwyt szybko ustępuje miejsca niepokojowi. Zwierzęta te zajmują kolejne fragmenty wód, zjadają, co tylko znajdą, i zaczynają całkowicie zmieniać działanie morskiego ekosystemu u wybrzeży Anglii.

Od rzadkości do plagi: ośmiornice przejmują kanał La Manche

Wybrzeża hrabstw Sussex czy Kornwalii jeszcze niedawno uchodziły za obszary, gdzie ośmiornica była raczej ciekawostką niż stałym elementem fauny. Pojedyncze sztuki trafiały do sieci sporadycznie, a ich obecność skrupulatnie zapisywano w notatnikach badaczy. Teraz sytuacja wygląda zupełnie inaczej: obserwacje mnożą się z tygodnia na tydzień, a doniesienia o „zalewie macek” powtarzają się w kolejnych portach.

Głównym motorem tej zmiany jest ocieplenie wód. Temperatura kanału La Manche rośnie, co poprawia warunki przetrwania jaj i młodych ośmiornic. Naukowcy mówią coraz częściej o „uminizowaniu” tych wód – powolnym upodabnianiu się warunków do tych znanych z cieplejszych, południowych akwenów. Wraz ze wzrostem temperatury wiele gatunków przesuwa granice swojego zasięgu na północ, a zwinne głowonogi należą do tych, które najszybciej wykorzystują nową okazję.

Na tym się nie kończy. Od dekad przełowione populacje dużych drapieżnych ryb, które dawniej ograniczały liczebność ośmiornic, znacząco się skurczyły. W wodzie zostało mniej naturalnych strażników równowagi. Do tego dochodzą zmiany zanieczyszczenia, przeobrażone sieci pokarmowe i mniejsza konkurencja ze strony innych gatunków. W takim środowisku ośmiornice trafiają na niemal idealne warunki: niewiele zagrożeń i obfita stołówka.

W niektórych rejonach połowów u południowych wybrzeży Anglii liczba ośmiornic w sieciach wzrosła nawet stukrotnie w porównaniu z typowymi sezonami.

Rybacy z Sussex mówią wprost: sieci, które dotąd wyciągały z dna krewetki czy płastugi, dziś pełne są wijących się macek. Z jednej strony pojawia się dodatkowy połów, z drugiej – rosną straty, bo ośmiornice zjadają inne gatunki jeszcze w sieciach lub niszczą sprzęt.

Rozchwiany łańcuch pokarmowy i cichy zanik bioróżnorodności

Wzrost liczby ośmiornic to nie tylko spektakularny obraz z portowych nabrzeży. Za kulisami toczy się znacznie poważniejsza gra o kształt całej morskiej społeczności. Ośmiornice są błyskotliwymi, bardzo skutecznymi drapieżnikami. Polują na skorupiaki, mięczaki i drobne ryby, potrafią otworzyć muszle, rozwiązać „problem” z krabem w kilka sekund i w krótkim czasie oczyścić z ofiar całe niewielkie łowisko.

Gdy takich drapieżników pojawia się nagle bardzo dużo, konsekwencje rozlewają się po całym łańcuchu pokarmowym. Szczególnie narażone są:

• krewetki i langustynki, tradycyjnie ważny cel połowów komercyjnych, teraz intensywnie wyjadane przez ośmiornice,
• gatunki ryb z płytkich stref przybrzeżnych, na których opierają się kolonie mew, rybitw i innych ptaków morskich,
• komercyjne stada ryb, już wcześniej osłabione nadmiernymi połowami,
• młode stadia skorupiaków, od których zależy odbudowa zasobów w kolejnych latach.

Kiedy jeden z elementów łańcucha zaczyna dominować, cały system reaguje serią powiązanych zmian. Naukowcy nazywają to kaskadami troficznymi. W praktyce oznacza to, że zniknięcie lub nagły wzrost liczebności jednego gatunku może w ciągu kilku sezonów całkowicie przeorganizować życie w danym akwenie.

U południowych wybrzeży Anglii ryzyko takiego scenariusza rośnie z każdym kolejnym rokiem ciepłych zim. Ośmiornice prawie nie napotykają tu dużych wrogów, a dostępność ofiar sprzyja ich rozmnażaniu. Ravnorodne organizmy – od małych rybek, przez filtrujące małże, po drapieżne ptaki – muszą nagle dzielić się ograniczonymi zasobami z nowym, agresywnym konkurentem.

Fisheries w potrzasku między zmianą klimatu a nowym drapieżnikiem

Dla lokalnych społeczności rybackich to bardzo praktyczny problem, a nie abstrakcyjna ekologiczna teoria. Porty od Brighton po Brixham już od lat zmagały się ze spadkiem opłacalności połowów: mniej ryb w sieciach, więcej regulacji, wyższe koszty paliwa. Teraz do listy zmartwień dochodzi jeszcze „ataki” ośmiornic na sprzęt i ogromna niepewność co do tego, jak będą wyglądały kolejne sezony.

Sieci, które miały przynosić ryby i skorupiaki, wracają uszkodzone. Część gatunków o wysokiej wartości handlowej pojawia się coraz rzadziej, bo staje się łatwą zdobyczą wieloramiennych drapieżców. Przestawienie się na nowe cele połowowe nie jest z dnia na dzień proste: wymaga zmiany nawyków, inwestycji w inny sprzęt i znalezienia rynków zbytu.

Kuchnia kontra kryzys: czy ośmiornica zostanie „nowym dorszem” Brytyjczyków?

W tej opowieści jest jednak jeszcze jedna warstwa. Ośmiornica to nie tylko problem ekologiczny, ale też potencjalny produkt spożywczy. W krajach śródziemnomorskich – od Hiszpanii po niektóre regiony Włoch – dania z ośmiornicy należą do klasyków kuchni. Grillowana, duszona w winie, marynowana w oliwie – tamtejsi szefowie kuchni od dawna wiedzą, jak wykorzystać jej mięso.

Na południu Anglii zaczyna się podobna dyskusja. Część restauratorów i kucharzy patrzy na mackowatego przybysza jak na nieoczekiwany dar losu. Skoro lokalni rybacy i tak wyciągają go z wody w ogromnych ilościach, może warto uczynić z niego nowy, modny składnik kuchni brytyjskiej? W niektórych nadmorskich miejscowościach pojawiły się już pierwsze karty dań z większym wyborem potraw z ośmiornicy.

Wykorzystanie masowej obecności ośmiornic jako surowca kulinarnego może odciążyć część przełowionych stad ryb, ale wymaga bardzo ostrożnego podejścia.

Idea brzmi kusząco: przenieść część presji połowowej z mocno nadwyrężonych gatunków na zwierzę, którego jest nadmiar. Tyle że historia rybołówstwa zna wiele przypadków, gdy nowo „odkryty” gatunek w krótkim czasie stał się ofiarą tej samej pułapki – gorączkowego popytu i braku limitów.

Jeśli popyt na ośmiornicę w Anglii nagle wystrzeli, a zarządzanie połowami nie nadąży, sytuacja może się odwrócić: obecna fala zostanie błyskawicznie przełowiona, a lokalny ekosystem zyska kolejną niestabilną składową. Organizacje zajmujące się ochroną mórz, jak brytyjskie fundacje monitorujące stan zasobów, apelują więc o tworzenie jasnych zasad: limity, sezonowość połowów, stałe badania liczebności.

Między zmianą klimatu a adaptacją kulturową

Historia ośmiornic w kanale La Manche to przykład, jak kilka procesów nakłada się na siebie. Z jednej strony mamy globalne ocieplenie i przetasowanie granic występowania wielu gatunków. Z drugiej – dziesięciolecia intensywnego eksploatowania mórz, które osłabiły ich odporność na wstrząsy. Do tego dochodzi ekonomiczna kruchość małych portów i powolna ewolucja nawyków żywieniowych.

Ośmiornica świetnie się w tym krajobrazie odnajduje. Jest inteligentna, szybko rośnie, potrafi żerować na różnych ofiarach, a jej cykl życiowy pozwala wykorzystać nawet krótką poprawę warunków. W pewnym sensie staje się symbolem nowego etapu w relacji człowieka z morzem: bardziej nieprzewidywalnego, pełnego nagłych zwrotów i wymuszonych dostosowań.

Dla polskiego czytelnika ta sytuacja może być ważnym sygnałem ostrzegawczym. Bałtyk również się ociepla, presja połowowa i zanieczyszczenia nie zniknęły, a struktura jego fauny też się zmienia. Wprawdzie fala ośmiornic nam nie grozi, lecz inne gatunki – od meduz po obce skorupiaki – mogą w nadchodzących latach w podobny sposób przetasować dobrze znane schematy.

Coraz wyraźniej widać, że odpowiedź na takie zjawiska nie sprowadza się do jednego działania. Potrzebne są rzetelne badania, elastyczne prawo połowowe, gotowość branży gastronomicznej do zmiany menu oraz większa świadomość konsumentów. To, co dziś dzieje się w portach południowej Anglii, może stać się wzorem albo antyprzykładem – zależnie od tego, jak szybko i rozsądnie zareagują naukowcy, urzędnicy, rybacy i klienci restauracji.