Ten niepozorny ptak z ogrodu pomaga bronić pszczoły przed szerszeniem azjatyckim

Szerszeń azjatycki coraz częściej pojawia się przy pasiekach i domowych ogrodach, a pszczelarze szukają sprzymierzeńców w naturze.

Okazuje się, że jednym z nich może być dobrze znany ptak z karmnika. Jeśli stworzymy mu odpowiednie warunki już w marcu, odwdzięczy się zaskakująco skuteczną pomocą w ograniczaniu liczby tego groźnego owada.

Dlaczego szerszeń azjatycki stał się takim problemem

Szerszeń azjatycki to gatunek inwazyjny, który w Europie pojawił się na początku XXI wieku, prawdopodobnie przypadkiem sprowadzony z towarem handlowym. Bardzo szybko rozprzestrzenił się po kolejnych krajach, bo ma znakomite zdolności rozrodu i brakuje mu wyspecjalizowanych wrogów.

Kolonia jednego sezonu potrafi skonsumować nawet kilkanaście kilogramów owadów. Dużą część tej „diety” stanowią pszczoły miodne oraz inne zapylacze: trzmiele, muchówki, rozmaite drobne owady. Dla pszczelarzy oznacza to realne straty w pasiekach, a dla ogrodników – gorsze zapylenie drzew, krzewów i warzyw.

Decydujący moment następuje wczesną wiosną. Po zimie zapłodnione samice szerszenia wybudzają się z odrętwienia i zaczynają szukać miejsca na nowy gniazdo. Jeśli nikt im w tym nie przeszkodzi, w krótkim czasie powstaje rozbudowana kolonia, której późniejsze usunięcie bywa trudne i niebezpieczne.

Największy wpływ na liczebność szerszenia azjatyckiego mamy w marcu i na początku kwietnia, gdy zakładane są dopiero pierwsze, małe gniazda.

Specjaliści podkreślają, że całkowite usunięcie tego gatunku z Europy jest mało realne. Można za to skutecznie zmniejszać jego presję lokalnie – między innymi wspierając naturalnych sprzymierzeńców.

Mały ptak, duża pomoc: sikory w akcji

W tej roli świetnie sprawdza się sikora, zwłaszcza bogatka i modraszka. To bardzo liczne, pospolite ptaki, które doskonale czują się w pobliżu człowieka – na działkach, w sadach czy miejskich ogrodach.

W okresie wychowywania piskląt sikory niemal całkowicie przestawiają się na pokarm zwierzęcy. Dzień w dzień dostarczają do gniazda setki owadów i larw. Szacuje się, że jedna para może wykonywać od pięciuset do nawet dziewięciuset karmień na dobę.

W menu lądują przede wszystkim gąsienice, drobne chrząszcze, muchówki, larwy różnych owadów. Gdy w zasięgu znajduje się młode gniazdo szerszeni azjatyckich, ich larwy stają się po prostu kolejną dostępną zdobyczą. Każda taka larwa to potencjalna przyszła robotnica lub królowa, której nie będzie.

Sikory nie „polują na szerszenie” celowo, lecz chętnie korzystają z okazji, gdy gniazdo znajduje się w ich rewirze i jest łatwo dostępne.

Ornitolodzy zauważają, że bogatki chętnie wybierają miejsca lęgowe w pobliżu lokalizacji typowych dla gniazd szerszeni. Zimą przeszukują też stare, opuszczone gniazda, wydziobując z nich martwe larwy i dorosłe osobniki, które nie przetrwały mrozów. To nie kasuje całej populacji, ale ogranicza liczbę samic mogących założyć nowe kolonie w kolejnym sezonie.

Sikory nie zrobią wszystkiego, ale mogą sporo pomóc

Trzeba jasno powiedzieć: samymi naturalnymi wrogami nie da się trwale kontrolować szerszenia azjatyckiego. Żaden ptak, ani inne zwierzę, nie jest w stanie „zjeść problemu” do zera, ponieważ tempo rozrodu tego gatunku jest bardzo wysokie.

Sikory pełnią raczej rolę stałej, rozproszonej presji. Zjadają część larw, ograniczają liczbę nowych samic, a przy okazji zmniejszają ilość innych szkodników – gąsienic niszczących liście czy mszyc osłabiających rośliny. Im więcej takich małych ogniw w łańcuchu, tym mniej miejsca zostaje dla gatunków inwazyjnych.

Ogrodnik czy pszczelarz może tę naturalną pomoc wzmocnić, sprawiając, że ogród stanie się dla sikor atrakcyjnym i bezpiecznym miejscem do życia.

Jak przyciągnąć sikory do ogrodu w odpowiednim momencie

Kluczowy jest marzec. Właśnie wtedy rozpoczyna się walka o miejsca lęgowe, a równocześnie budzą się samice szerszenia azjatyckiego. Kto przygotuje ogród do tego czasu, ten zyskuje sprzymierzeńców na całą wiosnę.

Dobry budka lęgowa to podstawa

Pierwszym krokiem jest montaż budek lęgowych. Kilka praktycznych wskazówek:

• materiał: nieimpregnowane drewno, bez farb wewnątrz, żeby pisklęta nie wdychały toksyn;
• otwór wlotowy: około 2,5–3 cm, co wystarcza dla większości sikor, a ogranicza dostęp większych ptaków;
• wysokość zawieszenia: między 2 a 5 m – zbyt nisko budka będzie w zasięgu kotów i kun;
• miejsce: półcień, ściana osłonięta od dominujących wiatrów, najlepiej na drzewie lub ścianie budynku;
• termin: najlepiej do połowy marca, aby ptaki zdążyły ją „obejrzeć” przed podjęciem decyzji o lęgu.

Warto zawiesić więcej niż jedną budkę. Sikory są terytorialne, dlatego kilka par może zająć różne części ogrodu czy sadu, patrolując większy obszar.

Karmnik pomaga, ale tylko do pewnego momentu

W końcówce zimy można jeszcze wspomagać ptaki dokarmianiem. Nasiona słonecznika, orzechy, kule tłuszczowe z olejów roślinnych – to dobry zestaw. Taki „bufet” pozwala ptakom przetrwać gorszy okres i w lepszej kondycji wejść w sezon lęgowy.

Wraz z końcem marca warto jednak przerwać regularne dokarmianie. Wtedy sikory naturalnie przechodzą na dietę bogatą w białko, czyli na owady i larwy. A właśnie to zaczyna być najbardziej przydatne dla ogrodu i pasieki.

Rośliny, woda i brak chemii

Samo powieszenie budki nie wystarczy, jeśli ogród jest „wyczyszczony do betonu”. Sikory potrzebują miejsc, gdzie szukają owadów i materiałów na gniazdo. Sprzyjają im między innymi:

• krzewy rodzime – na przykład bez czarny, głóg, leszczyna, dzikie róże;
• fragmenty ogrodu pozostawione nieco „dziko”: sterta gałęzi, rzadziej koszony trawnik, żywopłot;
• płytkie poidełko lub niewielki zbiornik z wodą, regularnie czyszczony i uzupełniany.

Największym wrogiem ptaków owadożernych pozostają środki ochrony roślin. Zatrute owady trafiają do dziobów piskląt, co prowadzi do osłabienia lub wręcz śmierci całych lęgów. Taki ogród staje się cichszy, uboższy i bardziej narażony na plagi szkodników.

Ogród wolny od chemii to miejsce, gdzie po kilku sezonach tworzy się zróżnicowana, samoregulująca się społeczność organizmów – w tym wielu sprzymierzeńców pszczół.

Co robić, gdy znajdziemy gniazdo szerszenia azjatyckiego

Obecność sikor nie zwalnia z reagowania na zauważone gniazda. Jeśli w koronie drzewa, pod okapem czy w komórce pojawi się charakterystyczna, okrągła konstrukcja z papierowej masy, nie warto zbliżać się samodzielnie.

Gniazdo trzeba zgłosić odpowiednim służbom lub firmie zajmującej się usuwaniem takich siedlisk. Doświadczony zespół ocenia, czy rzeczywiście chodzi o szerszenia azjatyckiego, dobiera metodę działania i termin. Wiele samorządów prowadzi listy podmiotów uprawnionych do takich interwencji.

Sikory w tej historii pełnią rolę uzupełniającą. Obniżają presję ze strony młodych kolonii, wyjadają część larw, ale nie zastąpią profesjonalnego usuwania gniazd w miejscach, gdzie owady zagrażają ludziom i pszczołom.

Dlaczego naturalni sprzymierzeńcy są tak cenni dla pszczół

Pszczoły miodne i inni zapylacze znajdują się dziś pod presją z wielu stron. Oprócz gatunków inwazyjnych, takich jak szerszeń azjatycki, zmagają się z chorobami, zanieczyszczeniem środowiska, utratą siedlisk, ubogą ofertą kwitnących roślin oraz pestycydami. Pojedyncza pasieka czy ogród trudno poradzą sobie z tym bez wsparcia całego ekosystemu.

Stworzenie przestrzeni przyjaznej dla sikor, jerzyków, nietoperzy czy biedronek to sposób na przywrócenie części naturalnych mechanizmów kontroli. Różne gatunki biorą na siebie eliminację innych grup owadów – od komarów po gąsienice. W tym gąszczu zależności szerszeń azjatycki nie ma już tak komfortowych warunków do ekspansji.

W praktyce oznacza to, że ogrodnik czy pszczelarz nie wybiera między „chemią” a „nicnierobieniem”. Ma do dyspozycji cały zestaw działań: od budek lęgowych i odpowiednich nasadzeń, przez racjonalne dokarmianie ptaków, aż po rozsądne zgłaszanie gniazd do specjalistów. Sikory są jednym z najłatwiejszych do zaproszenia gości – i jednym z tych, które potrafią zostać na stałe, jeśli tylko ogród da im szansę.