Nie licz drzew, wybierz miejsce: jak sadzić lasy, żeby naprawdę chłodziły planetę

Na pierwszy rzut oka wydaje się, że im więcej drzew, tym lepiej dla klimatu.

Najnowsze badania mocno ten schemat podważają.

Naukowcy pokazują, że o realnym wpływie zalesiania na temperaturę Ziemi decyduje przede wszystkim lokalizacja nowych lasów. W jednym miejscu ta sama liczba drzew działa jak klimatyzacja dla planety, w innym może wręcz sprzyjać ociepleniu. To wymusza zmianę sposobu myślenia o głośnych akcjach sadzenia milionów drzew.

Dlaczego nie każde drzewo ratuje klimat w taki sam sposób

Drzewa kojarzą się z tzw. pochłanianiem dwutlenku węgla. W trakcie fotosyntezy pobierają CO₂ z atmosfery, magazynują węgiel w drewnie, korzeniach i glebie. Na papierze brzmi to jak idealne narzędzie do hamowania wzrostu temperatur.

Rzeczywistość jest bardziej złożona, bo las zmienia także kolor i „zachowanie” powierzchni Ziemi, a to wpływa na lokalną energię i przepływ ciepła.

Nowa analiza climatologów wskazuje, że ten sam efekt chłodzenia globalnego można osiągnąć przy dwa razy mniejszej powierzchni zalesionej – pod warunkiem, że drzewa trafią w optymalne regiony.

Albedo, czyli jak kolor powierzchni decyduje o ogrzewaniu

Kluczowe pojęcie to albedo. Opisuje ono, jak bardzo dana powierzchnia odbija promieniowanie słoneczne. Jasne obszary, jak śnieg czy pustynny piasek, odbijają dużą część światła. Ciemne – jak gęsty las – pochłaniają je, zamieniając w ciepło.

• jasny teren: dużo odbicia, mniej nagrzewania podłoża
• ciemny teren: mało odbicia, więcej pochłoniętej energii

Kiedy więc sadzimy bory tam, gdzie przez znaczną część roku leży śnieg, zastępujemy powierzchnię bardzo jasną ciemniejszą. Efekt bywa taki, że pochłanianie ciepła rośnie bardziej, niż rośnie pochłanianie dwutlenku węgla. Klimatyczny bilans wychodzi na minus.

Las jako ogromny „nawilżacz powietrza”

Drugi ważny mechanizm to parowanie. Korzenie pobierają wodę z gleby, a liście oddają ją do atmosfery. Ten proces nosi nazwę ewapotranspiracji. Wymaga on sporej ilości energii, więc działa jak naturalne chłodzenie powietrza nad lasem.

W regionach wilgotnych i ciepłych parowanie jest intensywne. Właśnie tam nowy las potrafi najskuteczniej obniżać temperaturę w skali lokalnej i regionalnej. W suchych klimatach ten efekt jest ograniczony – po prostu brakuje wody, którą rośliny mogłyby przepompować do atmosfery.

Gdzie sadzić lasy, żeby klimat naprawdę na tym zyskał

Badacze przeanalizowali różne typy krajobrazów na całej kuli ziemskiej. Zestawili chłodzenie wynikające z pochłaniania CO₂ i parowania z ocieplaniem spowodowanym zmianą albeda. Różnice pomiędzy regionami okazały się zaskakująco duże.

Strefa tropikalna: tam jeden hektar daje największy efekt

Najszybszy zwrot klimatycznej „inwestycji” w zalesianie oferują obszary tropikalne: Amazonia, Afryka równikowa, część Azji Południowo-Wschodniej. Wysokie temperatury, silne nasłonecznienie i duża wilgotność sprawiają, że:

• drzewa rosną szybko i pochłaniają dużo dwutlenku węgla,
• parowanie jest bardzo intensywne, więc powietrze nad lasem mocno się schładza,
• nie ma trwałej pokrywy śnieżnej, więc nie tracimy naturalnego „lustra” odbijającego światło.

W takich warunkach dodatkowy las to praktycznie zawsze zysk dla klimatu, o ile nie powstaje w miejsce naturalnych ekosystemów, które były jeszcze lepszym magazynem węgla, jak bagna czy torfowiska.

Wysokie szerokości geograficzne: gdy zalesianie dogrzewa Arktykę

Dużo bardziej skomplikowana sytuacja panuje w regionach położonych blisko biegunów, np. w Kanadzie, Skandynawii czy na Syberii. Tam śnieg przykrywa ziemię przez dużą część roku.

Jeżeli na takim terenie pojawiają się gęste lasy, biała pokrywa zostaje w dużej mierze zasłonięta ciemnymi koronami drzew. Jasna „powierzchnia lustrzana” znika z pola widzenia Słońca. Ziemia pochłania znacznie więcej energii niż wcześniej, a klimat lokalnie się nagrzewa.

W niektórych chłodnych regionach nowe lasy mogą lokalnie zwiększać temperaturę, mimo że usuwają dwutlenek węgla z atmosfery.

Do tego dochodzi jeszcze wpływ na obiegi atmosferyczne. Rozległe zalesienia zmieniają wilgotność powietrza i zachmurzenie, co może przenosić skutki lokalnych działań na odległe kraje, a nawet kontynenty.

Polityka klimatyczna: liczba drzew to za mało

Od lat rządy, firmy i organizacje prześcigają się w hasłach o „miliardach posadzonych drzew”. Tego typu kampanie wyglądają dobrze w raportach i na zdjęciach, lecz często ignorują geografię oraz złożone mechanizmy klimatyczne.

Nowe podejście do projektów zalesieniowych

Zespół naukowców proponuje zmianę perspektywy: zamiast maksymalizować liczbę sadzonek, warto tak dobierać miejsca, by maksymalizować efekt chłodzenia planety. W praktyce oznacza to kilka zasad.

Naukowcy mocno podkreślają też ryzyka związane z jednolitymi plantacjami. Tego typu „lasy” są wrażliwe na szkodniki, choroby i pożary. Po ich zniszczeniu cały zgromadzony węgiel szybko wraca do atmosfery, co niweluje wcześniejszy wysiłek.

Sadzenie drzew nie zastąpi redukcji emisji

Autorzy badań szacują, że nawet najbardziej ambitne programy zalesiania na Ziemi obniżyłyby średnią temperaturę globalną o mniej więcej jedną czwartą stopnia do końca wieku. To sporo, ale nadal za mało, aby zatrzymać gwałtowne zmiany klimatu.

Lasy mogą wspierać stabilizowanie klimatu, lecz nie są w stanie same „posprzątać” wszystkich gazów cieplarnianych, które emitujemy.

Bez głębokiego ograniczenia spalania paliw kopalnych – w energetyce, transporcie, przemyśle i rolnictwie – nawet najlepiej zaprojektowane programy zalesiania będą mieć ograniczony efekt. Może się okazać, że tylko spowalniają wzrost temperatury, zamiast go zatrzymać.

Co z tego wynika dla krajów takich jak Polska

Polska leży w strefie umiarkowanej, bez długotrwałej pokrywy śnieżnej na większości terytorium. Oznacza to, że nowe lasy raczej nie doprowadzą do silnego efektu dogrzewania przez zmianę albeda, jak w rejonach podbiegunowych. Mimo to sposób prowadzenia zalesień wciąż ma ogromne znaczenie.

W praktyce warto stawiać na:

• odbudowę naturalnych lasów mieszanych zamiast szybkich plantacji jednego gatunku,
• ochronę gleb organicznych, torfowisk i mokradeł, które są świetnym magazynem węgla,
• łączenie zalesiania z renaturyzacją rzek, łąk i śródpolnych zadrzewień,
• sadzenie drzew w pobliżu miast dla lokalnego chłodzenia podczas fal upałów.

Dodatkowe atuty to poprawa jakości powietrza, zatrzymywanie wody w krajobrazie oraz większa odporność ekosystemów na suszę i ekstremalne zjawiska pogodowe.

Drzewa jako część szerszej układanki

W debacie publicznej programy sadzenia drzew często stają się wygodnym alibi: łatwo zorganizować akcję, zrobić zdjęcia i ogłosić sukces. Wyniki badań nad realnym wpływem reforestacji chłodzą nieco ten entuzjazm, ale też pokazują, jak mądrzej korzystać z potencjału lasów.

Klimatyczne korzyści z nowych drzew rosną, gdy towarzyszy im uczciwa polityka redukcji emisji i ochrona istniejących, starych ekosystemów. Wtedy każdy dobrze dobrany hektar lasu naprawdę „pracuje” na niższą temperaturę, zamiast być tylko kolejnym słupkiem w statystykach.