Czarna śmierć zabiła ludzi i… zubożyła przyrodę. Naukowcy wyjaśniają paradoks

Przez lata powtarzano, że bez ludzi natura szybko odżyje.

Nowe badania nad skutkami czarnej śmierci pokazują zupełnie inny obraz Europy.

Gdy w XIV wieku zaraza zmiotła z mapy całe wsie, pola zarosły lasem, a jelenie wróciły tam, gdzie od dawna dominował człowiek. Wszystko wskazywało na to, że przyroda „oddycha pełną piersią”. Analiza ukryta w ziarenkach pyłku sprzed setek lat ujawnia jednak coś zaskakującego: wraz z ludzką tragedią mocno ucierpiała też różnorodność roślin.

Plaga, która zmieniła Europę – nie tylko demograficznie

Między 1347 a 1353 rokiem Europa przeżyła najgorszą epidemię w swoich dziejach. Czarna śmierć zabiła od jednej trzeciej do nawet połowy mieszkańców kontynentu. W niektórych miastach umierało około 80 procent ludzi. Na wsi brak rąk do pracy paraliżował rolnictwo, a wiele osad opuszczano na zawsze.

Opustoszałe pola przestawały być uprawiane. Z czasem przejmowały je lasy, krzewy i dzikie zwierzęta. Z dzisiejszej perspektywy łatwo wyobrazić sobie, że taki „powrót natury” musiał sprzyjać bogactwu gatunków. Tymczasem duże, międzynarodowe badanie opublikowane w piśmie naukowym poświęconym ekologii wskazuje coś odwrotnego: kiedy ludzie znikali z krajobrazu, różnorodność roślin malała, i to na ogromną skalę.

Naukowcy przeanalizowali dane z ponad 100 stanowisk w całej Europie i pokazali, że gwałtowny spadek liczby ludności po czarnej śmierci był powiązany z długotrwałym załamaniem różnorodności roślin.

Pyłek w osadach jezior opowiedział historię sprzed wieków

Kluczem do zrozumienia tego paradoksu okazały się mikroskopijne ziarna pyłku roślin zachowane w osadach jeziornych i torfowiskach. Każdy gatunek zostawia charakterystyczny „odcisk palca”, który pozwala odtworzyć skład dawnych zbiorowisk roślinnych. Paleoekolodzy wykorzystali tę metodę, aby prześledzić zmiany od początku naszej ery aż po kilkaset lat po wielkiej zarazie.

Analizy pokazały, że od roku 0 do około 1300 różnorodność roślin w Europie sukcesywnie rosła. Tak działo się i w czasach rozkwitu Imperium Rzymskiego, i w trakcie jego upadku, i przez kolejne stulecia średniowiecza. Najwyższy poziom bogactwa gatunkowego przypada na tzw. pełne średniowiecze, tuż przed nadejściem zarazy.

Przełom nastąpił dopiero wraz z epidemią. Od około 1348 roku zaczęła się długa, trwająca mniej więcej 150 lat faza spadku. Różnorodność roślin wyraźnie malała, a jej odbudowa ruszyła dopiero wtedy, gdy populacja ludzi zaczęła rosnąć, a rolnictwo wróciło na większą skalę.

Największe straty tam, gdzie pola leżały odłogiem

Zespół badawczy porównał różne regiony Europy, gdzie po zarazie przyjęto odmienne sposoby gospodarowania ziemią. To pozwoliło zrozumieć, jak konkretnie zmiany w użytkowaniu gruntów przełożyły się na bioróżnorodność.

• w rejonach, gdzie porzucono pola uprawne, różnorodność roślin spadła najbardziej,
• w miejscach, gdzie uprawy utrzymano lub rozszerzano, liczba gatunków była wyższa,
• krajobrazy, które zachowały rolnictwo o relatywnie niskiej intensywności, stały się szczególnie bogate w gatunki.

Ten obraz wyraźnie pokazuje, że nie sama „dzikość” decydowała o bogactwie roślin, ale struktura krajobrazu – to, jak człowiek go „poszatkował” i jak bardzo go zróżnicował.

Jak ludzie przez wieki budowali mozaikę siedlisk

W ciągu pierwszych trzynastu stuleci naszej ery populacja Europy rosła, a w ślad za nią rozlewało się rolnictwo. Ważny szczegół: przez większość tego czasu dominowały systemy mieszane, dalekie od dzisiejszych wielkich monokultur. Chodzi o krajobraz, w którym plony zboża, pastwiska, sady, ogrody i fragmenty lasu istniały obok siebie.

Rolnicy utrzymywali miedze, zadrzewienia śródpolne i żywopłoty. Zwierzęta wypasały się na ekstensywnych łąkach, a część ziem zostawiano okresowo odłogiem. Z lotu ptaka taki teren przypominał patchwork – gęstą mozaikę pól, zagajników, mokradeł i nieużytków.

To właśnie ta mozaika tworzona rękami ludzi – a nie dziewiczy, jednolity las – dawała przestrzeń dla wielu różnych gatunków roślin i owadów.

Kiedy czarna śmierć przerwała ciągłość użytkowania ziemi, zniknęła też znaczna część tych małych, zróżnicowanych siedlisk. Zarośnięte, ujednolicone połacie lasu czy krzewów nie zapewniały już tylu nisz ekologicznych. Stąd spadek liczby gatunków, nawet jeśli „zieleni” było obiektywnie więcej.

Powrót człowieka, powrót różnorodności

Dopiero gdy populacja zaczęła odbudowywać się po katastrofie demograficznej, a rolnictwo powróciło – znów w formie stosunkowo rozproszonej, mało zmechanizowanej gospodarki – bioróżnorodność zaczęła rosnąć. To zajęło około półtora wieku.

Wyniki badań sugerują, że ponad 2000 lat stopniowego przyrostu różnorodności biologicznej w Europie w dużej mierze zawdzięczamy ludziom, a dokładniej: ich tradycyjnym sposobom gospodarowania ziemią. To mocne wyzwanie rzucone intuicji, że „im mniej człowieka, tym lepiej dla natury”.

Czy odsunięcie ludzi zawsze pomaga przyrodzie?

Wnioski z badań nad czarną śmiercią rzucają nowe światło na współczesne strategie ochrony przyrody. W wielu krajach popularność zyskuje idea „dzikich” obszarów, gdzie ingerencja człowieka ma być minimalna. Część projektów zakłada nawet wycofanie rolnictwa z dużych terenów i oddanie ich samorzutnym procesom przyrodniczym.

Badacze ostrzegają, że w Europie taki kierunek może czasem przynieść odwrotny skutek. Najbogatsze przyrodniczo obszary naszego kontynentu to często właśnie te, gdzie od setek lat trwa nisko intensywne, mieszane użytkowanie ziemi: tradycyjne łąki kośne, pastwiska górskie, sady z wysokopiennymi drzewami, niewielkie pola przeplatane zadrzewieniami.

Usunięcie z tych terenów rolników i dopuszczenie do ich pełnego zalesienia mogłoby zubożyć przyrodę, którą obecne programy ochronne starają się utrzymać.

Warto też pamiętać, że pozytywny wpływ długotrwałej obecności człowieka na przyrodę widać nie tylko w Europie. W wielu regionach świata bogate przyrodniczo krajobrazy są dziełem wielowiekowej, świadomej pracy lokalnych społeczności – z użyciem niewielkich nakładów energii i bez przemysłowej intensyfikacji.

Kiedy tradycyjne rolnictwo staje się sprzymierzeńcem przyrody

Przykłady takich krajobrazów pojawiają się m.in. w Ameryce Północnej, Japonii czy na wyspach Pacyfiku. Wspólne cechy są zaskakująco podobne do znanych z Europy: niewielkie pola, mieszane uprawy, lasy i łąki przeplatane w niewielkich odległościach, duża rola lokalnej wiedzy i praktyk przekazywanych z pokolenia na pokolenie.

Różnica w stosunku do współczesnego, intensywnego rolnictwa polega przede wszystkim na skali i różnorodności:

• gospodarstwa są mniejsze i bardziej zróżnicowane,
• stosuje się więcej gatunków upraw w jednym krajobrazie,
• zostawia się przestrzeń dla dzikiej roślinności – przy miedzach, strumieniach, na stromych zboczach,
• ingerencja w glebę i hydrologię ma mniejszą skalę niż w rolnictwie przemysłowym.

To właśnie taka praktyka tworzy coś, co naukowcy nazywają „ekosystemami kulturowymi” – przyrodę silnie związaną z obecnością człowieka, ale jednocześnie pełną gatunków i siedlisk.

Co z tego wynika dla dzisiejszej polityki ochrony przyrody?

Dla współczesnych decydentów i samorządów wnioski są niewygodne, lecz konkretne. Nie wystarczy „odgrodzić” fragment kontynentu od człowieka. W wielu przypadkach lepszym podejściem jest wspieranie nisko intensywnego użytkowania ziemi: wypasu, ekstensywnego koszenia, utrzymywania tradycyjnych sadów czy drobnych pól w krajobrazie.

Badania nad skutkami czarnej śmierci pokazują, że brak ludzi nie zawsze oznacza korzyść dla przyrody. Czasem to mądrze obecni ludzie, a nie ich nagłe zniknięcie, stają się gwarancją trwałego bogactwa gatunków.

W praktyce oznacza to, że programy rolno-środowiskowe, działania samorządów i organizacji ekologicznych powinny brać pod uwagę lokalną historię użytkowania ziemi. Osady, które przez wieki łączyły rolnictwo z lasem, łąkami i mokradłami, mogą być szczególnie cenne. Utrzymanie tam żywego, choć mało intensywnego gospodarowania bywa skuteczniejszą formą ochrony niż radykalne „oddanie terenu naturze”.

Zrozumienie tej zależności ma też wymiar bardzo przyziemny. Rolnik koszący od wieków tę samą górską łąkę, pasterz wypasający owce na niewielkich pastwiskach czy właściciel starego sadu z wysokopiennymi jabłoniami niekoniecznie stoi po przeciwnej stronie barykady niż przyrodnicy. Historia czarnej śmierci sugeruje, że w wielu miejscach właśnie tacy ludzie – ze swoim codziennym, powtarzalnym wysiłkiem – są jednym z filarów europejskiej bioróżnorodności.