Czarna śmierć zabiła ludzi i… zubożyła przyrodę. Naukowcy tłumaczą, dlaczego

Nowe analizy średniowiecznych osadów pokazują coś, co burzy utarte przekonania o „powrocie natury” po upadku cywilizacji.

Podczas gdy czarna śmierć pustoszyła Europę w XIV wieku, znikali nie tylko ludzie i całe wsie. Ubożały też rośliny, a krajobraz stawał się zaskakująco jednorodny.

Gdy przyszła zaraza, upadły nie tylko miasta

Między 1347 a 1353 rokiem Europa przeżyła jedną z największych katastrof w swojej historii. Epidemia dżumy – czarnej śmierci – zabiła od jednej trzeciej do nawet połowy mieszkańców kontynentu. W niektórych miastach śmiertelność sięgała blisko 80 procent, a całe dzielnice pustoszały w ciągu kilku tygodni.

Wieś także nie przetrwała tej próby. Brak rąk do pracy, ucieczki ludności, załamanie handlu – to wszystko sprawiło, że ogromne połacie pól przestały być uprawiane. Wiele osad po prostu zniknęło z mapy. Na opuszczone grunty wchodziły lasy, krzewy i dzikie zwierzęta, które korzystały z nagłego braku ludzi.

Wydawałoby się, że taka sytuacja powinna sprzyjać przyrodzie. Skoro człowiek wycofał się z wielu terenów, przyroda powinna odżyć. Zespół badaczy, którego prace opublikowano w „Ecology Letters”, wskazuje jednak na coś zupełnie innego: spadek liczby gatunków roślin był wyraźny i długotrwały.

Czarna śmierć doprowadziła do wyraźnego załamania różnorodności roślin, które utrzymywało się przez około 150 lat – aż do ponownego rozwoju rolnictwa.

Jak odczytać rośliny z pyłków sprzed wieków

Naukowcy sięgnęli po metodę, która pozwala prześledzić dawną historię krajobrazów: analizę pyłków roślin zachowanych w osadach z jezior i torfowisk. Pyłek opada na dno i tworzy warstwy niczym kartki w bardzo starej księdze. Każda warstwa pokazuje, jakie gatunki dominowały w danym momencie w przeszłości.

Zebrano dane z ponad stu stanowisk w różnych częściach Europy. Dzięki temu dało się porównać, jak zmieniała się liczba gatunków roślin przed pojawieniem się zarazy, w trakcie pandemii oraz w kolejnych stuleciach.

• okres od roku 0 do około 1300 – stały wzrost zróżnicowania roślin
• koniec wczesnego średniowiecza i tzw. średniowiecze centralne – maksimum bioróżnorodności
• lata po 1348 – gwałtowny i długotrwały spadek liczby gatunków
• okres około 150 lat po epidemii – stopniowa odbudowa wraz z powrotem rolnictwa

Wyniki były zaskakująco spójne: przez ponad dwa tysiące lat, mimo wojen i upadków imperiów, roślinom łącznie przybywało. Załamanie nastąpiło dopiero, gdy nagle zniknęła ogromna część użytkowników ziemi – chłopów, rzemieślników, właścicieli majątków.

Dlaczego mniej ludzi oznaczało mniej gatunków

Kluczowa okazała się struktura krajobrazu. Przed epidemią Europa była pocięta na tysiące niewielkich pól, łąk, pastwisk, miedz, zadrzewień i zarośli. Rolnictwo miało charakter mieszany: uprawy przeplatały się z wypasem, sadami i niewielkimi lasami. Monokultury – ogromne połacie jednego gatunku – pojawiły się znacznie później.

Taki „patchwork” tworzony przez ludzi zapewniał mnóstwo nisz. Inne rośliny rosły na suchych miedzach, inne w wilgotnych zagłębieniach, inne w cieniu drzew czy na wypasanych łąkach. Krajobraz był niejednorodny, a to sprzyjało dużej liczbie gatunków.

Drobne, powtarzające się ingerencje człowieka – orka, koszenie, wypas, przycinanie drzew – tworzyły mozaikę siedlisk, w której mogło współistnieć wiele różnych roślin.

Gdy dżuma zredukowała liczbę mieszkańców, zniknęły także te regularne działania. Opuszczone pola zarastały bardziej jednolicie. Na wielu obszarach rozprzestrzeniły się głównie te gatunki drzew i krzewów, które najlepiej radziły sobie bez ingerencji ludzi. Mniejsza liczba typów siedlisk oznaczała mniejsze zróżnicowanie florystyczne.

Największe straty tam, gdzie porzucono pola

Badacze porównali miejsca, w których uprawy po zarazie całkowicie zarzucono, z tymi, gdzie rolnictwo szybko odżyć. Różnice były wyraźne: tam, gdzie pola leżały odłogiem, spadek bioróżnorodności był najsilniejszy. Tereny, na których kontynuowano lub rozwijano uprawy, zachowywały większe zróżnicowanie roślin, a niekiedy nawet je zwiększały.

Odbudowa roślin zaczęła się dopiero wtedy, gdy ludzie wrócili na pola, a rolnictwo znów zyskało znaczenie. Chodzi przede wszystkim o rolnictwo ekstensywne, oparte na mniejszych nakładach i większej różnorodności praktyk, a nie o współczesne systemy intensywne.

Co średniowieczna zaraza mówi o dzisiejszej ochronie przyrody

Współczesne dyskusje o przyrodzie często opierają się na prostym kontraście: człowiek szkodzi, przyroda zyskuje bez niego. Historia czarnej śmierci pokazuje, że w europejskich realiach sprawa wygląda bardziej skomplikowanie. Krajobraz od stuleci jest tu tworzony wspólnie przez ludzi i inne organizmy.

Niektóre z najbardziej cennych przyrodniczo miejsc na kontynencie to właśnie tereny o długiej historii użytkowania rolniczego o niewielkiej intensywności. Drobne pola, pastwiska, łąki kośne i śródpolne zadrzewienia stały się azylem dla wielu roślin i zwierząt, które nie radzą sobie w gęstych lasach ani na współczesnych plantacjach.

Nie każda rezygnacja z obecności człowieka wzmacnia przyrodę. W krajobrazach silnie przekształconych przez wieki to mozaika użytkowania, a nie jego całkowite wycofanie, bywa najkorzystniejsza dla bioróżnorodności.

Nie tylko Europa: „kulturowe” ekosystemy na całym globie

Podobne zależności opisano także poza Europą. W wielu miejscach to właśnie tradycyjne formy gospodarowania stworzyły wyjątkowo bogate przyrodniczo układy. Przykłady obejmują chociażby starannie kształtowane ogrody leśne na wybrzeżu północno-zachodniej części Ameryki Północnej czy mozaikę ryżowych pól i niewielkich lasów w Japonii.

W tropikach górskie stoki dzielone na pasy uprawne o różnym przeznaczeniu potrafią łączyć dużą produktywność z wysokim zróżnicowaniem gatunków. Takie „kulturowe” krajobrazy, tworzone przez lokalne społeczności przez setki lat, bywają bardziej różnorodne niż niektóre naturalne lasy.

Intensywne rolnictwo kontra dawne praktyki

Dzisiejszy kryzys bioróżnorodności jest w dużej części skutkiem innego zjawiska: masowego przejścia na rolnictwo intensywne. Gigantyczne pola jednego gatunku, pestycydy, głęboka orka i likwidacja miedz czy oczek wodnych niemal wymazują z krajobrazu wiele wcześniejszych nisz.

Średniowieczne rolnictwo, choć dalekie od ideału z punktu widzenia wygody czy wydajności, tworzyło zupełnie inną przestrzeń. Pola były mniejsze, otoczone zadrzewieniami, uprawiano kilka roślin na raz, często w płodozmianie. Łąki koszono tylko kilka razy w roku, a pastwiska nie były przegryzane do gołej ziemi.

Ta historia pokazuje, że kluczem nie jest samo „więcej” lub „mniej” człowieka, lecz konkretny sposób użytkowania terenu. Z punktu widzenia roślin ogromne znaczenie mają takie praktyki jak:

• utrzymywanie zadrzewień śródpolnych i żywopłotów,
• koszenie i wypas w umiarkowany sposób, a nie do gołej ziemi,
• zachowanie nieużytkowanych fragmentów w obrębie większych pól,
• ograniczanie chemizacji i orki głębokiej, która niszczy strukturę siedlisk.

Jakie wnioski dla współczesnej polityki przyrodniczej

Badanie dotyczące czasu czarnej śmierci stawia pytanie o kierunek obecnych strategii ochrony. Całkowite wycofywanie działalności rolniczej z bogatych przyrodniczo terenów, które ukształtowały się właśnie dzięki tradycyjnemu użytkowaniu, może przynieść skutki odwrotne od zamierzonych.

W wielu regionach bardziej sensowne może być wspieranie rolnictwa ekstensywnego: mniej intensywnego, nastawionego na różnorodne uprawy i zachowanie mozaiki siedlisk. Dla rolników oznacza to zwykle niższe plony na jednostkę powierzchni, więc bez wsparcia finansowego i odpowiednich dopłat taka zmiana bywa trudna.

Z perspektywy bioróżnorodności utrzymanie tradycyjnych praktyk może jednak dać podwójny efekt. Chroni nie tylko gatunki roślin i zwierząt, ale też lokalną wiedzę, odmiany uprawne i zwyczaje, które znikają wraz z ujednoliceniem rolnictwa.

Krajobraz ukształtowany przez człowieka i przyrodę wspólnie może być bogatszy niż ten, w którym dominuje wyłącznie dzika sukcesja albo sterylna monokultura.

Dla czytelników przyzwyczajonych do prostego obrazu „więcej lasu = więcej natury” wnioski z badań nad okresem czarnej śmierci mogą być zaskakujące. Leśnienie porzuconych pól nie zawsze wzmacnia przyrodę, zwłaszcza gdy las staje się monotonną, jednowiekową płaszczyzną. Duża liczba gatunków często pojawia się na granicach różnych środowisk – na skraju lasu i łąki, przy rowie melioracyjnym, między polami.

W praktyce oznacza to, że realna troska o różnorodność wymaga bardziej precyzyjnego podejścia niż proste hasła „więcej dzikiej natury”. W wielu miejscach to właśnie obecność ludzi, ich pracy i tradycyjnych systemów gospodarowania tworzy warunki, w których rośliny i zwierzęta mają się najlepiej. Historia dżumy przypomina, że zniknięcie człowieka z krajobrazu nie musi być wybawieniem dla reszty żywych organizmów – czasem jest sygnałem zubożenia całego ekosystemu.