Zaginiony od 40 lat zając z Hainanu wraca na mapę nauki

Natura potrafi zaskakiwać w najmniej oczekiwanych momentach, o czym przekonał się zespół badawczy na tropikalnej wyspie Hainan. Choć rzadki zając z Hainanu od dekad uchodził w wielu regionach za wymarły, tragiczny incydent drogowy stał się naukową sensacją. To jedno martwe zwierzę wystarczyło, by podważyć lata założeń biologów i udowodnić, że gatunek ten przetrwał w miejscach, które dawno skreślono z map.

Rzadki zając, występujący wyłącznie na tej tropikalnej wyspie, nagle „wrócił” w rejonie, gdzie od dekad nikt go nie widział. Jedno martwe zwierzę wystarczyło, by naukowcy na nowo zadali sobie pytania o to, jak naprawdę wygląda stan tej zagrożonej populacji.

Zając z Hainanu odnaleziony w miejscu, gdzie dawno go skreślono

25 grudnia 2024 roku zespół badaczy jechał drogą Pulongxian Highway na północnym wschodzie Hainanu. Na asfalcie dostrzegli potrącone zwierzę. Po dokładnym obejrzeniu ciała stwierdzili, że to niezwykle rzadki zając z Hainanu – gatunek, który nie żyje nigdzie indziej na Ziemi poza tą jedną wyspą na południu Chin.

Największe zaskoczenie wzbudziło miejsce znaleziska. Martwe zwierzę leżało około 200 kilometrów od znanego dotąd „centrum” występowania tego gatunku, ulokowanego na zachodzie wyspy w rejonie rezerwatu Datian. W tej północno‑wschodniej części Hainanu od 1986 roku nie było żadnego oficjalnego potwierdzenia jego obecności.

Nowy zapis terenowy, opisany i zatwierdzony w czasopiśmie naukowym, pokazuje, że zając z Hainanu przeżył w rejonie, który biolodzy w praktyce już od dawna uznawali za pusty.

Informacja trafiła także do mediów popularnonaukowych, bo to pierwsza od czterech dekad oficjalna wzmianka o tym gatunku w północno‑wschodniej części wyspy. Sama jedna ofiara kolizji drogowej nie dowodzi jeszcze, że w pobliżu żyją setki osobników. Pokazuje jednak coś bardzo istotnego: gdzieś w okolicy funkcjonuje co najmniej niewielka grupa, która do tej pory skutecznie umykała wszystkim badaniom.

Od tysięcy osobników do garstki: historia gwałtownego spadku liczebności

W połowie XX wieku sytuacja była zupełnie inna. Zając z Hainanu zajmował wówczas dużą część nadmorskich równin na wyspie. Szacunki z lat 50. ubiegłego wieku mówiły o około 10 tysiącach osobników. Zwierzę nie należało wtedy do największych rzadkości, a jego obecność wydawała się czymś oczywistym w krajobrazie rolniczym.

W kolejnych dekadach wyspa zaczęła jednak gwałtownie się zmieniać. Przekształcano kolejne tereny pod uprawy, lasy i zarośla zamieniały się w pola i plantacje. Urbanizacja stopniowo wdzierała się również w niżej położone obszary, wcześniej stanowiące dogodne siedliska dla tego gatunku.

Dodatkową presję przyniosła intensywna, lokalna eksploatacja: polowania dla mięsa i futra. W efekcie naturalne środowisko zajęcy zostało pocięte na małe wyspy, między którymi coraz trudniej było się przemieszczać. W raporcie opublikowanym w 2008 roku oszacowano, że na całej wyspie mogło pozostać zaledwie 250–500 osobników.

W ciągu około pół wieku liczebność populacji mogła spaść z dziesięciu tysięcy do ledwie kilkuset osobników rozproszonych w niewielkich enklawach.

Od czasu tamtej analizy nie przeprowadzono pełnego, wyspowego spisu. Nawet w rezerwacie Datian, uważanym za ostatni poważny bastion gatunku, spotkania z tym zwierzęciem są niezwykle rzadkie. Nowsze badania terenowe na znacznym fragmencie historycznego areału przyniosły tylko jedno potwierdzone spotkanie z żywym zającem z Hainanu.

Na trudność obserwacji wpływa też styl życia gatunku: jest on nocny, bardzo czujny i większość doby spędza w gęstej roślinności. Co ważne, wiele osobników funkcjonuje poza formalnie chronionymi obszarami, gdzie monitoring przyrody jest słabszy i bardziej rozproszony.

Dlaczego jedno martwe zwierzę zmienia sposób patrzenia na ochronę gatunku

Nowa lokalizacja znaleziska mocno obnaża ograniczenia dotychczasowych systemów monitoringu. Przez lata zakładano, że brak potwierdzonych obserwacji na danym obszarze oznacza faktyczną nieobecność gatunku. W przypadku bardzo nielicznych populacji to założenie może prowadzić do błędnych wniosków.

Zając żyjący w niewielkim zagęszczeniu, w rozdrobnionych płatach siedlisk, potrafi „schować się” przed statystykami na wiele lat. Zwłaszcza gdy większość badań skupia się na rezerwatach, a nie na zwykłych, przekształconych rolniczo czy drogowych krajobrazach.

Przypadkowe potrącenie na drodze stało się sygnałem, że mapa występowania gatunku jest niepełna, a wnioski o jego zasięgu zbyt ostrożnie przycięte.

Dla planowania ochrony ma to duże konsekwencje. Jeśli decydenci wychodzą z założenia, że gatunek żyje już tylko w jednym czy dwóch izolowanych „kieszeniach”, skupiają środki właśnie tam. Tymczasem znaleziska takie jak to z Hainanu sugerują, że między tymi enklawami mogą istnieć jeszcze ciche, pośrednie „mosty” populacyjne.

Nowe priorytety naukowców: pełna mapa i lepsza ochrona

Zespół badawczy apeluje teraz o szeroko zakrojony, systematyczny przegląd całej wyspy. Chodzi zarówno o potwierdzenie aktualnego zasięgu, jak i o rozpoznanie lokalnych zagrożeń w poszczególnych regionach. Taka akcja wymaga dużej logistyki, ale bez niej planowanie ochrony pozostaje w dużej mierze oparte na domysłach.

Jakie informacje są dziś najbardziej potrzebne

• gdzie dokładnie jeszcze występuje zając z Hainanu, poza rezerwatem Datian,
• jak liczne są poszczególne, lokalne grupy,
• czy pomiędzy tymi grupami istnieje wymiana genów, czy są całkowicie odizolowane,
• jakie presje działają w różnych miejscach: drogi, polowania, utrata siedlisk, psy, koty,
• które obszary warto pilnie objąć dodatkowymi formami ochrony.

Bez rzetelnie narysowanej, aktualnej mapy łatwo przegapić ważny fragment krajobrazu, który łączy poszczególne grupy. W takiej sytuacji wystarczy jedna większa inwestycja – nowa droga, rozbudowa osiedla czy masowe wycinki – by zupełnie przerwać kontakty między populacjami. To z kolei prowadzi do szybkiej utraty różnorodności genetycznej i zwiększa ryzyko lokalnego wyginięcia.

Jak małe, „niewidzialne” populacje utrzymują się przez dekady

Przypadek zająca z Hainanu dobrze pokazuje, że przyroda potrafi utrzymać się nawet w bardzo niekorzystnych warunkach. Kilka, kilkanaście osobników zaszytych w mozaice pól, zarośli i nasypów drogowych jest w stanie przez lata przeżyć, nie dając o sobie znać ani naukowcom, ani lokalnym mieszkańcom.

Wiele podobnych historii dotyczy też innych rzadkich gatunków. Zdarza się, że po długim milczeniu wracają w raportach ornitologów rzadkie ptaki, a płazy uważane za zanikłe nagle pojawiają się w nowo przebadanym strumieniu. Wspólnym mianownikiem jest tu niski poziom monitoringu i ogromna powierzchnia terenu, którą trzeba by regularnie kontrolować, aby niczego nie przegapić.

Tego typu „powroty” nie oznaczają, że sytuacja gatunku jest dobra. Raczej uświadamiają, iż obraz stanu przyrody ciągle jest fragmentaryczny. Jedno znalezisko nie naprawi lat degradacji środowiska, ale daje impuls, by lepiej przyjrzeć się całemu systemowi i poszukać mniej oczywistych miejsc, gdzie życie wciąż się tli.

Co z tej historii wynika szerzej dla ochrony przyrody

Zając z Hainanu staje się przykładem, dlaczego programy konserwatorskie nie mogą opierać się wyłącznie na danych z wąsko wyznaczonych rezerwatów. Dla wielu gatunków równie istotne są pasy przydrożne, tereny rolnicze z zadrzewieniami, skrawki krzewów między polami czy zakrzaczone skarpy cieków wodnych.

Dla władz lokalnych i organizacji zajmujących się ochroną przyrody z takiej sytuacji wynikają konkretne działania. Mogą to być między innymi:

• instalacja przejść dla zwierząt i ogrodzeń wzdłuż najniebezpieczniejszych odcinków dróg,
• promowanie praktyk rolniczych pozostawiających pasy naturalnej roślinności,
• kampanie informacyjne dla mieszkańców, by ograniczać polowania i pułapki w kluczowych rejonach,
• włączanie nowych, niewielkich, ale strategicznych obszarów do sieci terenów chronionych.

Z naukowego punktu widzenia ta historia dobrze tłumaczy, czym są tzw. gatunki parasolowe: chroniąc odpowiednio rozległe siedliska dla jednego, wrażliwego zwierzęcia, realnie pomaga się wielu innym organizmom, które żyją w tym samym krajobrazie. Zając z Hainanu, mimo że niewielki i niepozorny, może pełnić właśnie taką rolę – jego potrzeby siedliskowe wyznaczają minimalny standard dbałości o resztki naturalnej przyrody na szybko rozwijającej się, turystycznej wyspie.

Historia jednego potrąconego osobnika mocno działa na wyobraźnię, bo pokazuje, jak cienka jest granica między statusem „skrajnie zagrożony” a faktycznym zniknięciem z dzikiej przyrody. Dla wielu tak rzadkich gatunków każde kolejne miejsce potwierdzonego występowania może odegrać decydującą rolę w tym, czy ich nazwa pozostanie w aktualnych opracowaniach, czy trafi już tylko do archiwów.