W archiwum znaleźli nagranie z 1949 roku. To, co na nim słychać, zaskoczyło naukowców

Stara, krucha płyta z archiwum amerykańskiego instytutu okazała się zawierać dźwiękowy skarb sprzed ponad siedemdziesięciu lat.

Na pozór to tylko dawna taśma testowa z pokładu statku badawczego. Gdy współcześni specjaliści ją odtworzyli, z głośników popłynęła pieśń humbaka – najpewniej najstarszy zachowany zapis śpiewu tego wieloryba na Ziemi.

Przypadkowe nagranie z Bermudów sprzed 77 lat

Naukowcy z Woods Hole Oceanographic Institution (WHOI) w amerykańskim stanie Massachusetts przejrzeli niedawno swoje archiwa dźwiękowe. Wśród zapomnianych nośników trafili na cienką plastikową płytę z marca 1949 roku, opisaną jako test sonarowy w pobliżu Bermudów. Nikogo nie przygotowano na to, co miało się na niej kryć.

Gdy badacz uruchomił starą płytę, w laboratorium rozległ się niski, wibrujący, trochę złowieszczy śpiew z morskiej głębi. Szybko stało się jasne, że nie jest to szum aparatury, tylko głos ogromnego ssaka – humbaka.

To nagranie uważane jest obecnie za najstarszy znany zapis pieśni humbaka, wykonany 7 marca 1949 roku w rejonie Bermudów.

Co ważne, nagrania wcale nie robiono z myślą o wielorybach. Zespół na pokładzie testował wówczas sprzęt sonarowy i zwyczajnie zarejestrował wszystko, co „odezwało się” z głębi oceanu. Dopiero po latach okazało się, że przypadek dał współczesnej nauce wyjątkowe źródło wiedzy.

Audograf, plastikowa płyta i łut szczęścia

Dźwięk trafił na nośnik za pomocą urządzenia, które dziś wygląda jak eksponat z muzeum techniki – biurowego dictaphone’a zwanego audografem. Zamiast magnetycznej taśmy używał on delikatnych plastikowych krążków, po których igła żłobiła ścieżkę dźwięku.

Większość nagrań z tamtego okresu przepadła. Rejestrowano je na taśmach, które źle znosiły czas, wilgoć i przechowywanie. Płyta z humbakiem przetrwała właśnie dlatego, że powstała na nietypowym nośniku i trafiła do archiwum, gdzie nikt przez dekady jej nie wyrzucił.

Archiwiści WHOI zwracają uwagę na „łańcuch ciekawości i troski” – od inżynierów, którzy nagrali niezrozumiały dźwięk, po dzisiejszych opiekunów zbiorów, którzy go ocalili i zinterpretowali.

Szefowa archiwum instytutu podkreśla, że to przykład, jak ogromną wartość mają materiały, których pierwotni autorzy nawet nie potrafili zinterpretować. Nagrali je „na wszelki wypadek”, a odpowiedź pojawiła się dopiero po dziesięcioleciach – wraz z rozwojem biologii morza i technik analizy dźwięku.

Jak brzmiał ocean w latach 40.? Rzadki wgląd w cichsze morze

To nie tylko historia o jednym humbaku. W tle pieśni słychać cały pejzaż akustyczny oceanu końca lat 40. Naukowcy nazywają to „tłem akustycznym” – mieszanką fal, odległych burz, naturalnych odgłosów zwierząt. Bez hałasu nowoczesnej żeglugi i przemysłu brzmi on inaczej niż dzisiaj.

Specjaliści od akustyki morskiej podkreślają, że niezwykle trudno dziś „odtworzyć” dźwięk środowiska sprzed wojny czy tuż po niej. Statków było mniej, nie istniał intensywny ruch kontenerowców, nie pracowały tysiące silników, pomp, śrub napędowych. Dawne nagranie dostarcza więc czegoś w rodzaju kapsuły czasu.

Dzięki porównaniu panoramy dźwięków z 1949 roku z dzisiejszymi nagraniami, badacze mogą lepiej ocenić, jak bardzo działalność człowieka „zagłuszyła” podmorską komunikację zwierząt, w tym właśnie humbaków.

Dlaczego śpiew humbaków ma tak duże znaczenie

Humbaki słyną z długich, złożonych sekwencji dźwięków. Dla słuchacza z zewnątrz brzmią jak melodyjne, nieco kosmiczne „pieśni”. Dla samych wielorybów to narzędzie komunikacji o wielu funkcjach: od przyciągania partnerów, przez ustalanie relacji między samcami, po orientację w przestrzeni.

Śpiew humbaga niesie się w wodzie na dziesiątki, a nawet setki kilometrów, tworząc niewidzialną sieć połączeń między osobnikami tej samej populacji.

Dzisiejsze badania wskazują, że repertuar humbaków zmienia się z czasem. W niektórych rejonach oceanu niemal cała populacja uczy się nowych motywów od kilku samców-„trendsetterów”. Naukowcy porównują to czasem do przebojów muzycznych, które rozchodzą się między krajami.

Stare nagranie z 1949 roku pozwala dosłownie „posłuchać”, jak wyglądał taki repertuar niemal sto lat temu. Analiza tonów, rytmu i długości motywów może pokazać, czy ówczesne pieśni były prostsze czy równie skomplikowane jak dziś. To z kolei daje wskazówki, jak ewoluował społeczny system tych zwierząt.

Hałas człowieka a życie wielorybów

Rosnący z roku na rok poziom hałasu pod wodą nie jest dla humbaków obojętny. Badacze od lat alarmują, że ciągły szum silników i sonary mogą:

• utrudniać wielorybom znajdowanie partnerów i młodych,
• zakłócać orientację w terenie i trasy migracji,
• zmieniać zachowania związane z żerowaniem,
• powodować stres, a w skrajnych przypadkach panikę i ucieczki na mielizny.

Porównując śpiew humbaków z „cichszego” 1949 roku z nagraniami ze współczesnych, głośniejszych akustycznie akwenów, naukowcy chcą precyzyjniej ocenić, jak konkretnie reagują one na narastający hałas – czy podnoszą głośność, zmieniają częstotliwość dźwięków, a może skracają pieśni.

Archiwa dźwiękowe jako skarbnica wiedzy o oceanach

Historia płyty z Bermudów pokazuje, jak łatwo nauka mogłaby stracić bezcenne informacje, gdyby ktoś kiedyś uznał je za „nieistotne” i wyrzucił do kosza. W tym przypadku zwyciężyło podejście: nagrać, opisać, zachować – nawet jeśli nikt nie rozumie jeszcze znaczenia materiału.

Archiwistka WHOI zwraca uwagę, że praca w magazynach pełnych taśm i płyt to nie tylko porządkowanie kurzu. Każdy opis, każde przeniesienie na nowy nośnik czy naprawa uszkodzonego nagrania może w przyszłości posłużyć biologom, klimatologom czy specjalistom od akustyki.

Stare nagrania pokazują, jak bardzo zmieniliśmy morza w ciągu kilku pokoleń – od składu gatunków po poziom hałasu w głębinach.

Dziś coraz więcej instytucji naukowych digitalizuje swoje archiwa, by chronić je przed degradacją materiału. Dzięki temu w przyszłości kolejne zespoły badawcze będą mogły analizować nie tylko teksty i zdjęcia, ale też dźwięki sprzed dziesiątek lat.

Co to oznacza dla przyszłych badań nad morzami

Odnalezione nagranie humbaka już teraz wywołało dyskusję, jak lepiej projektować współczesne programy monitoringu oceanów. Specjaliści wskazują, że każde dzisiejsze dane – nawet pozornie „nudne” – mogą za kilkadziesiąt lat nabrać nowego znaczenia, gdy pojawią się inne pytania badawcze i nowe narzędzia analizy.

W praktyce oznacza to rosnącą presję na tworzenie długoterminowych baz danych: dźwiękowych, wideo, satelitarnych czy genetycznych. Każdy „ślad”, który dobrze opiszemy i przechowamy, może zostać kiedyś wykorzystany do celów, których dzisiejsi naukowcy jeszcze nie przewidują.

Dla nas, odbiorców tych informacji, ta historia jest też przypomnieniem, że oceany nie są cichą, nieruchomą przestrzenią. Tętnią od głosów, których nasze ucho zazwyczaj nie rejestruje. Gdy mówimy o ochronie mórz, myślimy zwykle o plastiku i przełowieniu, a rzadziej o hałasie. Nagranie z 1949 roku pozwala usłyszeć, co w tej dyskusji często umyka – prawo zwierząt morskich do „rozmawiania” ze sobą w spokoju.

W kolejnych latach taka kapsuła dźwiękowa może stać się punktem odniesienia dla całych programów ochrony przed hałasem w oceanach. Jeśli wiemy, jak brzmiało relatywnie spokojne morze sprzed dziesięcioleci, łatwiej wyznaczyć cele redukcji hałasu czy planować trasy nowych szlaków żeglugowych tak, by wrażliwe gatunki – w tym humbaki – miały gdzie śpiewać bez zakłóceń.