Supermózgi po 80. roku życia: jak ich neurony bronią się przed demencją

Niektórzy osiemdziesięciolatkowie pamiętają imiona, daty i szczegóły z życia lepiej niż ludzie o 30 lat młodsi.

Naukowcy właśnie zajrzeli do ich mózgów.

Nowe badania nad tak zwanymi super-seniorami sugerują, że ich mózg nie starzeje się w typowy sposób. W kluczowym obszarze odpowiedzialnym za pamięć powstaje u nich znacznie więcej nowych komórek nerwowych niż u przeciętnej osoby w tym wieku. To może tłumaczyć, dlaczego tak skutecznie opierają się demencji i chorobie Alzheimera.

Kim są super-seniorzy z pamięcią nastolatka

Naukowcy określają mianem super-seniorów osoby po 80. roku życia, które na testach pamięci epizodycznej wypadają jak ludzie w wieku 50–60 lat, a czasem nawet lepiej. Chodzi o zdolność przywoływania konkretnych wydarzeń: co się działo, gdzie, z kim, w jakiej kolejności.

Od ponad dwóch dekad ochotników z tak wyjątkową sprawnością umysłową śledzi program badawczy działający przy dużym amerykańskim uniwersytecie. To tam trafiają osoby, które mimo wieku nadal prowadzą samochód w nieznanym mieście bez nawigacji, bezbłędnie zapamiętują nowe numery telefonów czy szczegóły rozmów sprzed miesięcy.

W najnowszym projekcie naukowcy porównali mózgi pięciu grup osób zmarłych, które za życia uczestniczyły w badaniach:

• młodych dorosłych bez problemów zdrowotnych,
• starszych osób z prawidłową pamięcią,
• seniorów z łagodnym pogorszeniem funkcji poznawczych,
• pacjentów z chorobą Alzheimera,
• super-seniorów z wyjątkowo dobrą pamięcią.

Kluczowy materiał pochodził z hipokampa – obszaru mózgu, który działa jak wewnętrzny „rejestrator zdarzeń”. To właśnie tam konsolidują się nowe wspomnienia.

Neurony z „drugiej młodości”: co dzieje się w hipokampie

Badacze przeanalizowali około 356 tysięcy jąder komórkowych z hipokampa z użyciem zaawansowanej techniki nazywanej sekwencjonowaniem jednokomórkowym. Dzięki niej można zobaczyć, jakie geny są aktywne w poszczególnych komórkach i jak różnią się one między grupami.

W mózgach super-seniorów produkcja nowych neuronów była co najmniej dwukrotnie wyższa niż u typowych seniorów i nawet 2,5 raza większa niż u osób z chorobą Alzheimera.

Ten proces nazywa się neurogenezą. Przez lata wielu naukowców uważało, że u dorosłych, a już szczególnie u bardzo starszych osób, praktycznie zanika. Najnowsze wyniki pokazują coś odwrotnego: nawet po 80. roku życia mózg może tworzyć nowe neurony, a u niektórych robi to z zaskakującą skutecznością.

Różnica nie dotyczyła tylko samej liczby nowych komórek. Zespół opisujący badanie zwrócił uwagę, że u super-seniorów cały „ekosystem” w hipokampie wygląda inaczej. Środowisko komórkowe sprzyja zarówno narodzinom neuronów, jak i ich przetrwaniu oraz włączeniu w istniejące sieci połączeń.

Specjalna sygnatura odporności mózgu

Badacze mówią o swoistej sygnaturze odporności w hipokampie tych wyjątkowo sprawnych seniorów. Chodzi o zestaw cech komórkowych i genetycznych, które razem tworzą bardziej przyjazne warunki dla neurogenezy.

Szczególnie istotne okazały się dwa typy komórek:

• Astrocyty – komórki wspierające neurony, które dostarczają im składniki odżywcze i regulują otoczenie chemiczne. U super-seniorów wykazują inny program aktywności genów niż u przeciętnych osób starszych.
• Neurony CA1 – kluczowe dla tworzenia i przywoływania wspomnień. W mózgach super-seniorów zachowały znacznie lepszą jakość połączeń synaptycznych, czyli „kabli” komunikacyjnych między komórkami.

Badacze uważają, że mózg tych osób jest bardziej plastyczny – łatwiej modyfikuje swoje połączenia i sprawniej naprawia drobne uszkodzenia.

Taka plastyczność może wyjaśniać, dlaczego niektóre osoby, mimo zaawansowanego wieku, nie odczuwają typowego spadku sprawności pamięciowej. Ich mózg nie tylko wolniej się zużywa, ale aktywnie się „serwisuje”.

Szansa na zatrzymanie demencji związanej z wiekiem

Wyniki tego typu badań zmieniają sposób, w jaki lekarze patrzą na starzenie się mózgu. Przez długi czas dominowało przekonanie, że po określonym wieku procesy naprawcze praktycznie zamierają, a neuronów tylko ubywa. Tymczasem dane z hipokampa super-seniorów pokazują, że granice są znacznie dalej niż sądzono.

Jeśli uda się zrozumieć, co dokładnie uruchamia wyższą neurogenezę i lepszą ochronę neuronów, medycyna zyska zupełnie nowe narzędzia walki z demencją. To ważne, bo według danych zdrowotnych na świecie żyje już około 55 milionów osób z różnymi formami otępienia, a do połowy stulecia ta liczba może się potroić.

Badacze chcą w przyszłości opracować terapie, które naśladują sygnaturę odporności hipokampa super-seniorów – szczególnie przez wpływ na astrocyty i neurony CA1.

Chodzi o to, by nie tylko „sprzątać” uszkodzone białka czy blokować toksyczne procesy, ale realnie wzmacniać zdolność mózgu do samonaprawy. Jeśli udałoby się zwiększyć neurogenezę i poprawić jakość połączeń synaptycznych, można byłoby opóźnić pojawienie się objawów demencji lub sprawić, że postęp choroby będzie wolniejszy.

Nie tylko geny: co może wspierać mózg w codziennym życiu

Naukowcy podkreślają, że nie da się jeszcze jednoznacznie powiedzieć, czy wyższa neurogeneza jest przyczyną znakomitej pamięci super-seniorów, czy raczej wskaźnikiem szerszego zestawu korzystnych czynników. Bardzo prawdopodobne, że w grę wchodzi kombinacja genów, stylu życia i środowiska.

W badaniach nad osobami starzejącymi się z dobrą sprawnością kognitywną często powtarzają się te same elementy:

• regularna aktywność fizyczna – nawet szybki spacer kilka razy w tygodniu,
• wysokie wykształcenie lub długotrwała aktywność intelektualna,
• bogate życie społeczne, kontakt z innymi ludźmi,
• zdrowa dieta z dużym udziałem produktów roślinnych i ryb,
• unikanie palenia i nadmiernego picia alkoholu.

Trudno przypisać tym czynnikom konkretną liczbę nowych neuronów, ale wszystko wskazuje, że razem tworzą sprzyjające tło dla procesów regeneracyjnych w mózgu. U niektórych, przy odpowiednim zestawie genów, może to prowadzić właśnie do profilu zbliżonego do super-seniorów.

Jak samodzielnie zadbać o własną neurogenezę

Choć badania nad dokładnymi mechanizmami dopiero się rozwijają, część praktycznych wniosków można wykorzystać już teraz. Eksperymenty na zwierzętach i dane z obserwacji ludzi wskazują, że neurogenezę w hipokampie wspierają m.in.:

• ruch o umiarkowanej intensywności, np. jazda na rowerze, pływanie, dłuższe spacery,
• nowe wyzwania umysłowe – nauka języka, instrumentu, skomplikowane gry,
• sen dobrej jakości, wystarczająco długi i regularny,
• redukcja przewlekłego stresu, np. przez techniki relaksacyjne czy kontakt z naturą.

Nawet jeśli nie zamienią nas w super-seniorów z podręcznika neurologii, mogą zwiększyć rezerwę poznawczą. Oznacza to, że mózg dłużej wytrzymuje obciążenia związane ze starzeniem się, a pierwsze objawy chorób neurodegeneracyjnych pojawiają się później lub mają łagodniejszy przebieg.

Co te wyniki zmieniają w myśleniu o starości

Nowe dane z hipokampa super-seniorów podważają obraz starości jako czasu nieuchronnego, jednostajnego spadku sprawności umysłowej. Widzimy raczej szerokie spektrum – od osób, które szybko tracą pamięć, po tych, których mózg utrzymuje imponującą wydajność.

Dla systemów ochrony zdrowia to sygnał, że profilaktyka demencji nie powinna ograniczać się do kontroli ciśnienia czy poziomu cukru. Warto myśleć o mózgu jak o mięśniu, który reaguje na trening, środowisko i dietę. U części osób ten „trening” w połączeniu z korzystnymi genami prowadzi do niezwykłych rezultatów widocznych pod mikroskopem.

Z perspektywy pojedynczego człowieka takie badania mogą działać motywująco. Skoro nawet bardzo stary mózg jest zdolny do tworzenia nowych neuronów, to codzienne wybory – ruch, sen, sposób odżywiania, unikanie używek – przestają być tylko abstrakcyjną radą. Stają się realnym sposobem na to, by za kilkadziesiąt lat pamiętać wciąż więcej niż większość rówieśników.