Samice szympansów zaskoczyły naukowców. Kryją sekret „ludzkiej” zdolności

<strong>Najnowsze badania nad szympansami pokazują, że to samice mogą mieć w rękach klucz do zdolności, którą długo uważaliśmy za wyłącznie ludzką.

Chodzi o kulturę kumulatywną – zdolność do gromadzenia wiedzy i umiejętności, które z pokolenia na pokolenie stają się coraz bardziej złożone. Naukowcy połączyli dane behawioralne z analizą genów i prześledzili, jak zwyczaje związane z używaniem narzędzi rozchodzą się między grupami dzikich szympansów. W epicentrum tego procesu znajdują się samice, które w dorosłości zmieniają grupę.

Czym właściwie jest kultura kumulatywna

W nauce tym terminem opisuje się sytuację, w której jedne pokolenia nie tylko przekazują następnych zachowania, ale też je stopniowo ulepszają. To jak niekończąca się aktualizacja: ktoś coś wymyśla, inni to przejmują, modyfikują, czasem łączą z innymi technikami, aż powstaje bardziej złożona „wersja 2.0”.

U ludzi na tej zasadzie rozwija się praktycznie wszystko – od garncarstwa po rakiety kosmiczne. Do niedawna sądzono, że u zwierząt co najwyżej widać naśladownictwo, bez długiego łańcucha ulepszeń. Badania nad dzikimi szympansami coraz mocniej podważają ten obraz.

Szympansy nie tylko kopiują zachowania. Potrafią je doszlifowywać i przekazywać dalej, tworząc swoistą „tradycję techniczną” grupy.

Jak szympansy uczą się korzystać z narzędzi

Najlepiej widać to na przykładzie rozbijania orzechów. W niektórych populacjach szympansy:

• wyszukują odpowiednie kamienie lub twarde kawałki drewna,
• dobierają je pod względem ciężaru i kształtu,
• układają orzech na „kowadle” z drzewa lub skały,
• uderzają w bardzo charakterystyczny sposób, aby nie zmiażdżyć jadalnej części.

To nie jest odruch wrodzony. Młode obserwują dorosłe osobniki przez lata, próbują naśladownictwa, popełniają błędy, aż stopniowo opanowują technikę. Co ciekawe, w niektórych grupach do jednego zadania wykorzystuje się całe „zestawy narzędzi”. Na przykład różne patyki do wybierania termitów z gniazda, a gdzie indziej określone rodzaje kamieni do różnych typów orzechów.

Tego typu złożone praktyki nie pojawiają się nagle u jednego osobnika. Analizy zachowań pokazują, że wymagają one długiego łańcucha przekazu między pokoleniami i stałego doskonalenia. To właśnie esencja kultury kumulatywnej.

Dlaczego samice szympansów są tak ważne

Kluczowa różnica między szympansami a ludźmi tkwi w tym, kto zmienia grupę. U tych naczelnych to głównie samice opuszczają rodzinne stado, gdy osiągają dojrzałość płciową, i dołączają do obcej społeczności. Samce zazwyczaj zostają na miejscu.

Ten ruch nie służy jedynie wymianie genów. Razem z samicami wędrują też wyuczone zachowania – w tym skomplikowane sposoby posługiwania się narzędziami. Badacze pokazali, że tam, gdzie przepływ samic między grupami jest silniejszy, łatwiej rozchodzą się złożone techniki.

Samica, która przeprowadza się do nowej społeczności, może stać się „nośnikiem” całego pakietu praktyk: od sposobu zdobywania pożywienia po formy zabawy.

Genetyczna „maszyna czasu” w badaniach nad kulturą

Żeby sprawdzić, jak te zwyczaje rozprzestrzeniały się w czasie, naukowcy wykorzystali analizę genów przypominającą działaniem „maszynę czasu”. Porównując materiał genetyczny wielu osobników z różnych pokoleń, mogli oszacować, skąd pochodziły samice, które w przeszłości dołączały do danej grupy.

Następnie zestawili te informacje z wiedzą o występowaniu konkretnych zachowań – w tym rozbijania orzechów przy użyciu kamieni w parku narodowym Taï w Wybrzeżu Kości Słoniowej. Wynik był wyraźny: tam, gdzie widać wyraźny ślad migracji samic, pojawia się i utrzymuje określony styl używania narzędzi.

Tradycje, które trwają mimo zmian w grupie

Jednym z najbardziej intrygujących wniosków jest to, że techniki takie jak rozbijanie orzechów potrafią utrzymywać się przez długi czas, nawet gdy skład grupy mocno się zmienia. Nowe osobniki przychodzą, stare odchodzą, a zwyczaj pozostaje, jakby grupa miała własną pamięć zbiorową.

W Taï młode szympansy potrafią spędzać długie minuty, śledząc każdy ruch dorosłego przy rozbijaniu orzechów. Z czasem zaczynają próbować same, często nieudolnie, aż w końcu dorównują dorosłym. Ta scena mocno przypomina dzieci podpatrujące rodziców w kuchni czy w warsztacie.

Hierarchia i krucha strona szympansiej kultury

Kultura szympansów zależy nie tylko od migracji samic, ale i od ich pozycji w grupie. Nowo przybyła samica zwykle zaczyna z niskim statusem społecznym. Ma ograniczony dostęp do najlepszego pożywienia i do bezpiecznych miejsc, a jej zachowania rzadko przyciągają uwagę innych.

To oznacza, że nawet jeśli przynosi ze sobą ciekawą technikę, na przykład nowy sposób wydobywania owadów, nie zawsze od razu ją przekaże. Dopiero gdy zyska pozycję, a jej młode zaczną być akceptowane, szanse na rozpowszechnienie nowych zachowań rosną.

Kultura kumulatywna u szympansów istnieje, ale łatwo ją zatrzymać lub przerwać, jeśli warunki społeczne się pogorszą.

Co te badania mówią o naszych przodkach

Szympansy są naszymi najbliższymi krewnymi spośród współczesnych gatunków. Jeżeli u nich widać tak zaawansowaną formę kumulacji zachowań, rodzi się pytanie, czy podobny potencjał nie istniał już u wspólnego przodka ludzi i szympansów.

Dla badaczy wczesnych społeczności łowiecko-zbierackich to cenny punkt odniesienia. Przemieszczające się grupy kobiet mogły pełnić podobną rolę jak samice szympansów – łączyć różne społeczności nie tylko genami, lecz także zestawami praktyk dnia codziennego. To obejmowałoby sposoby wytwarzania narzędzi kamiennych, techniki obróbki roślin czy nawet formy rytuałów.

Jak rozumieć „kulturę” u zwierząt

Samo słowo „kultura” kojarzy się zwykle z teatrem, literaturą czy muzyką. W biologii ma ono szersze znaczenie: to wszystkie zachowania przekazywane przez uczenie się od innych, a nie zapisane bezpośrednio w genach.

U szympansów do takich zachowań należą między innymi:

• techniki zdobywania pokarmu w zależności od regionu,
• specyficzne gesty powitalne i pojednawcze,
• miejscowe sposoby zabawy młodych,
• użycie konkretnych narzędzi tylko w wybranych populacjach.

Kultura kumulatywna jest jednym z najbardziej zaawansowanych przejawów tak rozumianej kultury, bo wymaga nie tylko kopiowania, ale też stopniowego usprawniania i zaufania do wiedzy poprzednich pokoleń. W tym sensie szympansy okazują się znacznie bliższe ludziom, niż mogłoby się wydawać po szybkim spojrzeniu na drzewo genealogiczne ssaków.

W praktyce te ustalenia mają znaczenie także dla ochrony przyrody. Jeżeli konkretna grupa szympansów ginie, nie znika jedynie pula genów. Tracimy całe lokalne tradycje – zestaw zachowań, które nigdzie indziej nie występują w dokładnie takiej formie. Ochrona siedlisk to więc w pewnym sensie ochrona ich „bibliotek wiedzy”.