Rekiny też mają charakter. Naukowcy pokazują je w zupełnie innym świetle

Rekin kojarzy się z bezlitosnym zabójcą z kina grozy.

Badania sugerują natomiast, że w rzeczywistości bywa lękliwy, ostrożny, a nawet nieśmiały.

Strach przed rekinami jest tak silny, że doczekał się własnej nazwy medycznej. Tymczasem nowe analizy zachowania tych zwierząt wskazują, że mają one złożoną osobowość, a agresja wcale nie jest ich domyślnym trybem działania. To, jak rekin zachowa się w konkretnych warunkach, zależy od jego temperamentu, wielkości, stresu i otoczenia.

Strach przed rekinami napędzają filmy, nie liczby

Od czasu premiery „Szczęk” rekin stał się ikoną grozy. Hollywood regularnie pokazuje go jako bezmyślnego potwora, który tylko czeka, by zaatakować pierwszego pływaka. W pamięci widzów zostają ujęcia z krwią w wodzie, nie dane z raportów naukowych.

Statystyki są znacznie spokojniejsze niż kinowe plakaty. Zdarzenia z udziałem rekinów należą do rzadkości, a liczba ofiar w skali świata jest niewielka w porównaniu np. z wypadkami drogowymi czy utonięciami bez udziału zwierząt. Mimo to sélacofobia – silny, irracjonalny lęk przed rekinami – jest dość rozpowszechniona.

W oczach naukowców rekin coraz mniej przypomina filmowego potwora, a coraz bardziej skomplikowane zwierzę z własnym temperamentem i indywidualnymi reakcjami.

Badanie, które zajrzało rekinom w charakter

Jedne z ciekawszych danych na ten temat przyniosło badanie opublikowane w „Journal of Fish Biology”. Dwójka badaczy z Australii przyjrzała się młodym rekinom z Port Jackson. Zależało im na odpowiedzi na dwa pytania: czy te zwierzęta różnią się śmiałością i czy reagują na stres w powtarzalny sposób, typowy dla danej jednostki.

Test odwagi: wyjdziesz z kryjówki czy zostaniesz?

Najpierw naukowcy sprawdzali, jak bardzo odważne są poszczególne osobniki. Umieścili 17 młodych rekinów w specjalnej kryjówce w basenie doświadczalnym. Po krótkim czasie adaptacji drzwi schronienia się otwierały, a badacze mierzyli, ile sekund mija, zanim każde zwierzę w pełni wypłynie na otwartą przestrzeń.

• Rekiny, które szybko opuszczały kryjówkę, sklasyfikowano jako odważniejsze.
• Osobniki zwlekające i długo pozostające w schronieniu uznano za bardziej lękliwe i ostrożne.
• Różnice między czasami były wyraźne, co sugeruje zróżnicowany temperament, a nie przypadkową reakcję.

Zachowanie nie przypominało losowej ucieczki. U jednych osobników pojawiała się powtarzalna śmiałość, u innych konsekwentne unikanie ryzyka. To pierwszy sygnał, że można mówić o pewnym profilu osobowościowym, a nie tylko instynkcie przetrwania.

Test stresu: jak rekin radzi sobie po trudnym przeżyciu

Druga część eksperymentu dotyczyła reakcji na stres. Każdego rekina na krótko wyciągano z wody, co dla morskiego drapieżnika jest wyraźnie niekomfortową sytuacją. Po minucie wracał do basenu, a naukowcy mierzyli, jaką odległość przepłynie po takim wydarzeniu i porównywali to z jego wcześniejszą aktywnością w spokojnych warunkach.

Jeśli osobnik po stresie zachowywał się podobnie jak wcześniej – miał zbliżony poziom ruchliwości – uznawano, że lepiej radzi sobie z napięciem. Gdy jego zachowanie wyraźnie się zmieniało (stawał się znacznie bardziej nerwowy albo wręcz zamierał w bezruchu), naukowcy interpretowali to jako większą wrażliwość na bodźce.

Po zestawieniu wyników z obu testów okazało się, że niektóre rekiny są konsekwentnie śmiałe i odporne na stres, a inne łączą ostrożność z wyraźną lękliwością.

Rekin rekinowi nierówny: masa ciała a zachowanie

Z analizy wyszło coś jeszcze: wielkość ma znaczenie. Badacze zauważyli, że większe osobniki zachowywały się wyraźnie odważniej. Rzadziej chowały się w schronieniu, szybciej je opuszczały i w mniejszym stopniu zmieniały swoją aktywność po stresującym doświadczeniu.

Mniejsze rekiny częściej wybierały strategię „najpierw się ukryj, potem pomyśl”. To może przypominać zachowanie młodych ryb czy ptaków, które z racji rozmiaru i braku doświadczenia muszą unikać niepotrzebnego ryzyka. Rozsądek zamiast brawury zwyczajnie zwiększa ich szansę na przeżycie.

Odważniejszy rekin wcale nie musi być bardziej agresywny wobec człowieka. Często oznacza to tylko większą pewność siebie w naturalnym środowisku i mniejszą podatność na stres.

Osobowość a ryzyko ataku na człowieka

Tu dochodzimy do najbardziej wrażliwego wątku – czy charakter rekina można powiązać z atakami na ludzi? Na razie odpowiedź jest ostrożna: wnioski są wstępne. Badanie na niewielkiej grupie młodych osobników nie daje pełnego obrazu wszystkich gatunków. Pokazuje natomiast, że osobnicze różnice istnieją i są mierzalne.

Dla biologów morza to istotna wskazówka. Jeśli uda się lepiej zrozumieć, które populacje są bardziej lękliwe, a które śmielsze, i jak łączy się to z obecnością ludzi w wodzie, będzie łatwiej typować akweny zwiększonego ryzyka i odpowiednio je oznaczać lub monitorować.

Po co badać charakter drapieżnika z głębin

Dla laika pytanie o „osobowość rekina” może brzmieć dziwnie, ale w biologii zachowania to już dość ugruntowana koncepcja. Naukowcy mówią o stałych cechach, takich jak:

• poziom śmiałości lub lękliwości,
• skłonność do eksploracji nowego otoczenia,
• reakcja na stres i możliwość szybkiego wyciszenia się,
• agresja wewnątrzgatunkowa lub unikanie konfliktu.

U ryb i drapieżników morskich te różnice potrafią decydować o strategii polowania, wyborze siedliska, a nawet rodzaju ofiary. Rekin, który wybiera bezpieczniejsze rejony i unika wszystkiego, co nietypowe, rzadziej zbliży się do kąpieliska pełnego ludzi czy do łodzi nurkowej. Z kolei śmielsze osobniki mogą podpływać bliżej, co nie zawsze kończy się atakiem, ale łatwiej rodzi kontakt między człowiekiem a zwierzęciem.

Jak ta wiedza może pomóc ludziom i rekinom

Lepsze zrozumienie charakteru rekinów ma kilka praktycznych konsekwencji. Naukowcy mogą:

Z punktu widzenia ochrony przyrody to szansa na bardziej precyzyjne działania. Zamiast wrzucać wszystkie rekiny do jednego worka z napisem „groźne”, można zastanowić się, które populacje rzeczywiście częściej wchodzą w konflikt z ludźmi, a które jedynie próbują spokojnie przetrwać w coraz bardziej zatłoczonych wodach.

Rekin jako lustro naszych lęków

W tle całej tej historii stoi jeszcze jeden wątek: sposób, w jaki ludzie traktują zwierzęta, które budzą grozę. Rekin przez lata był prostym symbolem zagrożenia. Łatwo go demonizować, szczególnie gdy nurkowie i surferzy pojawiają się w nagłówkach tylko w dramatycznym kontekście.

Gdy pojawia się informacja, że to zwierzę może być lękliwe, ma swoje granice, a niektóre osobniki są wręcz „bojaźliwe”, obraz drapieżnika zaczyna pękać. Dla części osób to dobra wiadomość: łatwiej uspokoić własny lęk i podejść do tematu z dystansem. Dla innych – wyzwanie, bo wymaga odklejenia się od prostego, filmowego schematu.

Rekin nie przestaje być groźnym zwierzęciem, jeśli zbliżymy się za bardzo. Zyskujemy natomiast szansę, by widzieć w nim coś więcej niż jednowymiarowego potwora.

Taka zmiana perspektywy może mieć bardzo praktyczny skutek. Kiedy ludzie rozumieją, że wiele zachowań rekinów wynika ze strachu, stresu i indywidualnego temperamentu, łatwiej akceptują regulacje ograniczające aktywności w niektórych akwenach czy wspierają działania ochronne. W końcu to nie filmowa bestia próbuje dostać się na plażę – to my coraz głębiej wchodzimy na terytoria dzikich zwierząt.

Dla polskiego czytelnika, który rekiny widzi głównie na ekranie, te wnioski są dobrą okazją, by spojrzeć na nie jak na złożone istoty, a nie wyłącznie maszynki do atakowania. I może następnym razem, gdy w kinie zgasną światła, w głowie pojawi się myśl: gdzieś tam w oceanie pływa osobnik, który w podobnej sytuacji po prostu by się schował, zamiast rzucić do ataku.