Rak może zabić dwa razy więcej ludzi do 2050 roku. Winne są nierówności i styl życia

Eksperci ostrzegają, że bez odważnych decyzji politycznych czeka nas cicha globalna katastrofa zdrowotna.

Nowe międzynarodowe prognozy pokazują wyraźnie: rak coraz mocniej uderza nie tylko w osoby starsze, ale także w ludzi w sile wieku. Mimo postępu terapii i nowych technologii, umieralność może w ciągu trzech dekad praktycznie się podwoić, szczególnie tam, gdzie systemy ochrony zdrowia są najsłabsze.

Rak w liczbach: już dziś to jedno z głównych zagrożeń zdrowia

Według danych za 2022 rok nowotwory rozpoznano u około 20 milionów osób. W tym samym czasie z ich powodu zmarło 9,7 miliona pacjentów. Statystyki Światowej Organizacji Zdrowia są bezlitosne: co piąty człowiek na Ziemi w ciągu życia zetknie się z diagnozą raka, a mniej więcej jedna osoba na dziewięć umrze z jego powodu.

Obecnie około 54 miliony ludzi żyją z nowotworem zdiagnozowanym w ostatnich pięciu latach. Dla systemów ochrony zdrowia to ogromne obciążenie – finansowe, organizacyjne i społeczne.

Rak przestaje być głównie chorobą starości. Coraz częściej dotyka osoby w wieku produkcyjnym, dezorganizując życie rodzinne i zawodowe całych społeczeństw.

Najczęściej rozpoznawane pozostają trzy typy nowotworów: płuca, pierś i jelito grube. Rak płuca nadal jest numerem jeden, jeśli chodzi o zgony – w dużej mierze poprzez masowe palenie tytoniu, zwłaszcza w wielu krajach Azji. Jednocześnie lekarze obserwują niepokojący wzrost zachorowań u młodych dorosłych, co jeszcze kilka dekad temu zdarzało się dużo rzadziej.

Prognoza do 2050 roku: więcej chorych, więcej zgonów, większe różnice

Analiza danych z ostatnich trzydziestu lat, opisana w prestiżowym czasopiśmie medycznym, pokazuje wyraźny trend: liczba nowych przypadków rocznie może wzrosnąć z 18,5 miliona w 2023 roku do około 30,5 miliona w 2050 roku.

Jeszcze bardziej niepokoi prognoza dotycząca śmierci z powodu nowotworów. Co roku życie może tracić nawet 18,6 miliona osób. To oznacza niemal podwojenie obecnej skali tragedii w ciągu niecałych trzech dekad.

Za tymi liczbami stoją dwa procesy: starzenie się populacji i powielanie tych samych błędów, które na Zachodzie obserwowano dekady temu – palenie, niezdrowa dieta, siedzący tryb życia czy zanieczyszczenie powietrza. W krajach, które szybko się rozwijają, ludzie zwykle zarabiają więcej, ale równocześnie częściej sięgają po alkohol, fast foody i papierosy, spędzają długie godziny przy biurku, a mieszkają w coraz bardziej zanieczyszczonych miastach.

Styl życia a rak: aż cztery na dziesięć zgonów dałoby się ograniczyć

Badania cytowane przez ekspertów pokazują, że w 2023 roku około 42% zgonów onkologicznych miało związek z czynnikami, na które ludzie lub rządy mogą mieć wpływ. Chodzi o zachowania i warunki, które można przynajmniej częściowo zmienić.

• palenie papierosów i innych wyrobów tytoniowych,
• nadużywanie alkoholu,
• niezdrowa dieta i nadwaga,
• zanieczyszczenie powietrza,
• szkodliwe warunki pracy, w tym kontakt z substancjami rakotwórczymi.

Mimo że specjaliści od lat alarmują o ich roli, skala ekspozycji w wielu regionach rośnie. W niektórych krajach, które dopiero budują klasę średnią, papierosy i słodkie napoje stają się symbolem statusu, a regulacje prawne i podatkowe nie nadążają. Do tego dochodzi presja korporacyjna: reklamy, brak ostrzeżeń, luźne normy jakości powietrza czy pracy.

Jeśli nie zmienimy podejścia do profilaktyki, onkologia będzie gasić pożar benzyną – im więcej leczymy, tym więcej chorych przybywa.

Nierówności w zdrowiu: gdzie ryzyko diagnozy oznacza wyrok

Najbardziej dramatyczny obraz rysuje się w krajach o najniższym poziomie rozwoju społecznego. Prognozy wskazują, że do 2050 roku liczba diagnoz nowotworów może tam wzrosnąć aż o 142%. To nie tylko efekt starzenia się populacji, lecz także przejmowania zachodniego stylu życia bez równoległego wzmacniania systemów ochrony zdrowia.

Dobitnie widać to na przykładzie raka piersi. W krajach bardzo biednych jedna kobieta na 27 usłyszy taką diagnozę, ale aż jedna na 48 umrze z tego powodu. W państwach najbardziej rozwiniętych statystyka wygląda inaczej: diagnoza dotyczy jednej na 12 kobiet, lecz śmierć ponosi około jedna na 71. Ryzyko zachorowania wyższe, ryzyko zgonu znacznie niższe.

Różnicę robi tu nie tylko pieniądz, ale też organizacja ochrony zdrowia. W biedniejszych krajach brakuje mammografów, onkologów, patomorfologów, a często także podstawowego sprzętu do operacji. Pacjentki docierają do lekarza późno, bo mieszkają daleko od szpitala, nie mają ubezpieczenia albo zwyczajnie boją się kosztów.

Dlaczego medycyna nie nadąża za epidemią raka

Środowisko naukowe od lat podkreśla, że nowoczesne terapie – od immunoterapii po terapie celowane – potrafią wydłużyć życie i poprawić jego jakość. Problem w tym, że dostęp do tych metod ma wąska grupa chorych. Z globalnego badania obejmującego 115 krajów wynika, że jedynie 39% państw finansuje podstawowe leczenie onkologiczne w ramach powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego.

Jeszcze gorzej wygląda sytuacja w opiece paliatywnej. Mniej niż jedna trzecia badanych państw zapewnia szeroki, łatwy dostęp do łagodzenia bólu i wsparcia w zaawansowanych stadiach choroby. Dla milionów pacjentów diagnoza raka w praktyce oznacza nie tylko zagrożenie życia, ale też długotrwałą, nieleczoną udrękę.

Różnice widać także w technologiach medycznych:

• radioterapia jest czterokrotnie częściej dostępna w krajach bogatych niż w rozwijających się,
• przeszczepienie komórek macierzystych – kluczowe w wielu nowotworach krwi – aż dwanaście razy częściej wchodzi w skład świadczeń refundowanych w państwach zamożnych.

Rak obnaża nie tylko słabości biologii człowieka, lecz także braki solidarności między krajami i wewnątrz poszczególnych społeczeństw.

Jak zatrzymać najgorszy scenariusz: decyzje na poziomie państw

Eksperci są zgodni: wiemy już, co działa, brakuje konsekwentnego wdrażania. Kluczowe działania, które mogą realnie zmienić prognozy, obejmują trzy poziomy: profilaktykę, wczesne wykrywanie i dostępne leczenie.

Profilaktyka: mniej dymu, mniej toksyn, więcej ruchu

Największy potencjał leży w ograniczeniu czynników ryzyka. Państwa, które wprowadziły wysokie podatki od tytoniu, zakazy reklamy i rozbudowane programy rzucania palenia, notują spadki zachorowań na raka płuca. Podobnie jest z alkoholem i dietą – regulacje dotyczące reklamy, etykiet, składu żywności czy dostępności fast foodów mogą realnie zmieniać codzienne wybory milionów ludzi.

Niewygodny wniosek: samo „edukowanie” nie wystarczy. Potrzebne są regulacje, które ograniczą agresywny marketing niezdrowych produktów i wymuszą czystsze powietrze w miastach oraz zakładach pracy.

Wczesne wykrywanie: od kampanii po mobilne punkty badań

Programy przesiewowe, jak mammografia, kolonoskopia czy cytologia, ratują życie pod warunkiem, że obejmują szeroką grupę społeczeństwa. W wielu państwach o niskich dochodach dostęp do takich badań jest luksusem. Pomóc mogą mobilne jednostki diagnostyczne, dopłaty do transportu czy proste narzędzia cyfrowe przypominające o terminie badań.

Warto też myśleć lokalnie. W niektórych regionach lepiej działa kampania prowadzona przez liderów społecznych i organizacje religijne niż centralna akcja reklamowa w telewizji.

Leczenie i opieka: nie tylko drogie leki, ale też ludzie i organizacja

Nowoczesne terapie często skupiają na sobie uwagę mediów, ale dla większości chorych kluczowe są zupełnie podstawowe elementy: dobrze funkcjonująca chirurgia onkologiczna, dostępna chemioterapia, radioterapia i rehabilitacja. Tam, gdzie brakuje onkologów, pielęgniarek, psychologów i fizjoterapeutów, nawet najnowsze leki niewiele zmienią.

Eksperci wskazują na potrzebę inwestycji w kadry i w lepszą logistykę opieki: krótsze kolejki, koordynatorów leczenia, wsparcie socjalne dla pacjentów, którzy z powodu choroby tracą dochody.

Co te prognozy znaczą dla zwykłego człowieka

Choć globalne liczby wydają się abstrakcyjne, przekładają się na codzienne wybory. Ryzyko raka rośnie z wiekiem, ale to, jak żyjemy między dwudziestką a pięćdziesiątką, mocno wpływa na to, z jakim zdrowiem dotrzemy na emeryturę. Rezygnacja z tytoniu, ograniczenie alkoholu, regularny ruch i dieta z przewagą produktów roślinnych nie dają stuprocentowej gwarancji, ale znacząco zmniejszają ryzyko wielu nowotworów.

Warto też korzystać z badań przesiewowych dostępnych w publicznym systemie. Wiele osób zgłasza się do lekarza dopiero wtedy, gdy guz widać gołym okiem lub ból uniemożliwia normalne funkcjonowanie. Wtedy medycyna ma dużo mniej do zaoferowania.

Druga, mniej oczywista konsekwencja dotyczy polityki. Prognozowane podwojenie zgonów z powodu raka oznacza presję na budżety państw, systemy emerytalne i rynek pracy. Coraz częściej dyskusja o podatkach od tytoniu, wysokości składek zdrowotnych czy normach jakości powietrza stanie się sporem nie tylko o pieniądze, ale i o szansę na życie dla milionów ludzi urodzonych dziś.