Przełom w leczeniu Parkinsona: pierwszy zatwierdzony terapia komórkami macierzystymi

Japonia jako pierwszy kraj na świecie dopuszcza terapię komórkami macierzystymi w leczeniu choroby Parkinsona, rozpalając nadzieje pacjentów i lekarzy.

Nowy preparat oparty na komórkach macierzystych ma trafić do chorych jeszcze w tym roku. To efekt badań nagrodzonych Noblem, ale też decyzji regulatora, który mocno przyspieszył ścieżkę dopuszczenia na rynek.

Co tak naprawdę wydarzyło się w Japonii

Japońska firma farmaceutyczna Sumitomo Pharma ogłosiła, że tamtejsze władze wyraziły zgodę na produkcję i sprzedaż terapii o nazwie Amchepry. Lek ma być stosowany u osób z chorobą Parkinsona i opiera się na komórkach macierzystych iPS, czyli komórkach pluripotencjalnych indukowanych.

To pierwszy raz, kiedy taki rodzaj terapii otrzymał oficjalne zielone światło do komercyjnego stosowania w tej chorobie. Do tej pory podobne projekty funkcjonowały wyłącznie w ramach badań klinicznych, w niewielkich ośrodkach i przy restrykcyjnej kontroli naukowców.

Nowa terapia wykorzystuje przeprogramowane komórki dorosłego człowieka, które w laboratorium zamieniają się w brakujące neurony dopaminergiczne w mózgu pacjenta.

Decyzja zapadła po analizie wyników badania obejmującego siedem osób z chorobą Parkinsona. Pacjenci w wieku 50–69 lat otrzymali do mózgu od 5 do 10 milionów komórek iPS, przekształconych wcześniej w neurony produkujące dopaminę. Obserwowano ich przez dwa lata.

Na czym polegają komórki macierzyste i skąd ten cały szum

Komórki macierzyste to komórki „startowe” organizmu. W przeciwieństwie do wyspecjalizowanych komórek skóry, mięśni czy wątroby, potrafią zamienić się w różne typy tkanek i jednocześnie same się odnawiać. W normalnych warunkach występują w zarodku, ale też w niektórych tkankach dorosłego człowieka, np. w szpiku kostnym.

Naukowcy wyróżniają kilka rodzajów komórek macierzystych, różniących się zakresem możliwości:

• Unipotentne – tworzą tylko jeden typ komórek (np. komórki skóry), za to świetnie się regenerują.
• Multipotentne – mogą dawać początek kilku różnym liniom komórkowym, jak komórki krwiotwórcze w szpiku.
• Pluripotentne – zdolne do przekształcenia w ponad 200 typów komórek w całym organizmie.
• Totipotentne – obecne wyłącznie w pierwszych dniach po zapłodnieniu, teoretycznie mogą zbudować cały organizm.

Największe możliwości mają komórki z bardzo wczesnych stadiów rozwoju zarodka. Z tym wiążą się poważne dylematy etyczne: pozyskanie takich komórek wymaga zniszczenia zarodka. Z tego powodu część badań była blokowana lub ograniczana w wielu krajach.

Przełom: komórki iPS bez użycia zarodków

Sytuację zmieniło odkrycie komórek iPS. Japoński badacz Shinya Yamanaka pokazał, że można „przestawić” dorosłą, wyspecjalizowaną komórkę z powrotem w stan zbliżony do komórki zarodkowej. Wystarczy odpowiednia kombinacja genów uruchomiona w laboratorium.

Komórki iPS łączą w sobie dwa atuty: ogromny potencjał różnicowania oraz brak konieczności wykorzystywania zarodków lub tkanek płodowych.

Za to osiągnięcie Yamanaka otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie medycyny w 2012 roku. Od tamtej pory to właśnie komórki iPS stały się jednym z najgorętszych tematów w nowoczesnej medycynie, od okulistyki po kardiologię.

Dlaczego choroba Parkinsona jest takim celem dla nowych terapii

Choroba Parkinsona to schorzenie neurodegeneracyjne. Oznacza to, że w mózgu powoli obumierają wyspecjalizowane komórki nerwowe. W tym przypadku chodzi przede wszystkim o neurony dopaminergiczne w strukturze zwanej istotą czarną.

Dopamina pełni rolę chemicznego „przekaźnika ruchu”. Bez niej mózg coraz gorzej steruje mięśniami. Pojawiają się drżenia, spowolnienie, sztywność, problemy z utrzymaniem równowagi. Z czasem trudne stają się proste czynności: pisanie, zapinanie guzików, jedzenie bez pomocy.

Od lat 80. naukowcy próbują podmieniać uszkodzone neurony na nowe, właśnie przy pomocy komórek macierzystych. W pierwszych próbach przeszczepiano tkanki płodowe zawierające młode neurony. Część pacjentów faktycznie zyskiwała lepszą sprawność na kilkanaście lat, ale wyniki były bardzo nierówne, a u niektórych chorych doszło do nasilonych, mimowolnych ruchów. Do tego dochodziły ograniczone źródła tkanek i silny sprzeciw etyczny.

Co zmienia Amchepry

Nowa terapia wykorzystuje już nie tkanki płodowe, lecz komórki iPS. Naukowcy przekształcają je w neurony dopaminergiczne w warunkach laboratoryjnych, a następnie wstrzykują do odpowiednich obszarów mózgu pacjenta. Celem jest odbudowa „fabryki dopaminy” tam, gdzie naturalne komórki zginęły.

W badaniu, na podstawie którego udzielono zgody, nie zaobserwowano poważnych skutków ubocznych w ciągu dwóch lat obserwacji. U czterech z siedmiu uczestników odnotowano wyraźne złagodzenie objawów ruchowych. To mało jak na standardy wielkich badań klinicznych, ale wystarczająco dużo, by japoński regulator skorzystał ze specjalnego trybu.

Szybka ścieżka w Japonii: nadzieja i obawy

Japonia stworzyła specjalny system przyspieszonej autoryzacji dla terapii regeneracyjnych. Firmy mogą wprowadzić taki produkt na rynek na maksymalnie siedem lat, równolegle kontynuując badania nad jego skutecznością i bezpieczeństwem.

To podejście sprawia, że pacjenci zyskują dostęp do nowych metod leczenia znacznie wcześniej niż w Europie czy w USA. Dla chorych z zaawansowaną, postępującą chorobą taka różnica może oznaczać kilka lat z większą samodzielnością.

Część lekarzy i badaczy ostrzega jednak, że przyspieszone procedury mogą sprzyjać zbyt optymistycznym decyzjom. Największa obawa dotyczy ryzyka nowotworów. Komórki iPS, jeśli nie zostaną dostatecznie dobrze przefiltrowane i sprawdzone, mają potencjał do niekontrolowanego wzrostu.

Kontrola jakości każdej partii komórek staje się kluczowym elementem terapii: to od niej zależy, czy przeszczepione komórki zachowają się jak zdrowa tkanka, czy zaczną rosnąć nieprawidłowo.

Warto dodać, że Amchepry nie jest jedyną dopuszczoną w Japonii terapią komórkową tego typu. Start-up medyczny Cuorips otrzymał zgodę na stosowanie preparatu ReHeart u pacjentów z niewydolnością serca. Oba produkty mają być dostępne dla chorych już od lata.

Co ta decyzja oznacza dla chorych w Polsce

Dla polskiego pacjenta z chorobą Parkinsona nic nie zmieni się z dnia na dzień. Terapia jest na razie zatwierdzona tylko w Japonii, a koszt tak zaawansowanego leczenia będzie zapewne bardzo wysoki. Do tego dochodzi konieczność skomplikowanego zabiegu neurochirurgicznego.

Mimo to dla całego środowiska neurologów jest to wyraźny sygnał: medycyna regeneracyjna przestaje być wyłącznie obszarem eksperymentalnych projektów. Pojawia się realna możliwość odbudowy uszkodzonych struktur mózgu, a nie tylko łagodzenia objawów farmakologicznie.

W praktyce można się spodziewać, że:

• ruszą kolejne badania kliniczne w innych krajach, także w Europie,
• pojawią się wojewódzkie i krajowe programy pilotażowe obejmujące terapię komórkową,
• regulatorzy zaczną intensywniej dyskutować, jak pogodzić szybkość wprowadzania innowacji z bezpieczeństwem pacjentów.

Ryzyka, o których pacjenci powinni wiedzieć

Terapia komórkowa w chorobach neurodegeneracyjnych brzmi jak medyczna magia, ale wiąże się z bardzo konkretnymi zagrożeniami. Oprócz ryzyka rozwoju guza istnieje możliwość wywołania nieprawidłowych, trudnych do opanowania ruchów, jeśli nowe neurony zaczną pracować w sposób chaotyczny lub zbyt intensywny.

Nikt nie wie jeszcze, jak długo będą działać przeszczepione komórki. Czy potrzebny będzie kolejny zabieg po kilku latach? Czy odpowiedź organizmu będzie taka sama u 50-latka i u 75-latka? Odpowiedź na te pytania przyniosą dopiero dłuższe obserwacje większych grup pacjentów.

Dlaczego komórki macierzyste budzą tyle emocji

Komórki macierzyste zmieniają sposób myślenia o leczeniu przewlekłych chorób. Zamiast łagodzić objawy tabletkami, lekarze próbują naprawiać uszkodzoną tkankę u źródła problemu. W chorobie Parkinsona chodzi o neurony dopaminergiczne, w niewydolności serca – o mięsień sercowy, w niektórych schorzeniach okulistycznych – o siatkówkę.

Dla pacjentów to perspektywa odzyskania czegoś, co dotąd uznawano za nieodwracalnie utracone. Dla lekarzy i regulatorów to z kolei wyzwanie: ustalić, kiedy korzyści z takiego leczenia zaczynają przeważać nad ryzykiem i kto powinien z niego skorzystać w pierwszej kolejności.

W kolejnych latach można spodziewać się coraz większej liczby doniesień o podobnych terapiach. Część z nich zakończy się sukcesem, część rozczarowaniem. Warto więc śledzić nie tylko nagłówki o „przełomie”, lecz także szczegóły badań: liczbę pacjentów, czas obserwacji, realną poprawę jakości życia.

Dla osób żyjących z chorobą Parkinsona nowa terapia z Japonii nie jest jeszcze gotową receptą na normalne życie. Jest raczej mocnym sygnałem, że kierunek badań ma sens i że nadzieja na skuteczniejsze leczenie nie jest już czysto teoretyczna.