Pod paryskim sądem wyszła na jaw tajemnica sprzed 2000 lat

Pod brukiem jednej z najbardziej strzeżonych przestrzeni Paryża archeolodzy natknęli się na ślady miasta, które pamięta czasy rzymskie.

W trakcie przygotowań do modernizacji gmachu wymiaru sprawiedliwości w stolicy Francji, w sercu Île de la Cité, natrafiono na pozostałości murów, grobów i dekoracji z kilku epok. Uporządkowanie tej archeologicznej układanki może wywrócić do góry nogami dotychczasową wiedzę o najstarszej części Paryża.

Roboty budowlane, które zmieniły się w lekcję historii

Rewitalizacja monumentalnego kompleksu sądowego w Paryżu miała być zwykłym, choć bardzo kosztownym remontem. Zgodnie z francuskim prawem przed dużymi inwestycjami na historycznych terenach prowadzi się tzw. badania ratownicze, żeby nie zniszczyć bezcennych śladów przeszłości. Między sierpniem a listopadem 2025 roku ekipa archeologów miasta Paryża wspólnie z ekspertami z narodowego instytutu badań nad dziedzictwem przystąpiła do pracy w reprezentacyjnej części założenia – w tzw. cour du Mai, czyli paradnym dziedzińcu.

Do dyspozycji mieli stosunkowo niewielki obszar, niewiele ponad 100 metrów kwadratowych. Okazało się to jednak wystarczające, by odsłonić fragment prawdziwej archeologicznej „kanapki” – warstwy z okresu rzymskiego, wczesnego średniowiecza, czasów królewskiej rezydencji oraz nowożytnych przebudów po wielkim pożarze XVIII wieku.

Na kilkudziesięciu metrach kwadratowych badacze zobaczyli w przekroju blisko dwa tysiące lat dziejów centralnej wyspy Paryża – od cesarstwa rzymskiego po epokę nowoczesnego wymiaru sprawiedliwości.

Trzymetrowy mur, który może zmienić plan antycznego miasta

Najbardziej spektakularnym znaleziskiem okazała się potężna podstawa muru z czasów rzymskich. Konstrukcja ma około trzech metrów szerokości, co sugeruje, że nie był to zwykły mur działowy czy fundament domu mieszkalnego. Archeolodzy podejrzewają, że to fragment późnorzymskiej fortyfikacji otaczającej Île de la Cité, wzniesionej w tzw. późnym imperium, czyli pomiędzy III a V wiekiem naszej ery.

Do tej pory przebieg tej linii obronnej rekonstruowano głównie na podstawie pojedynczych odkryć i źródeł pisanych. Nowo znaleziony odcinek wypada w miejscu, w którym dotychczas nie zaznaczano murów obronnych. Jeżeli analiza potwierdzi jego interpretację, będzie to argument, by skorygować mapy najstarszej zabudowy Paryża.

W otoczeniu konstrukcji natrafiono także na liczne obiekty o funkcji użytkowej:

• około dwudziestu jam posłupowych i dołków po konstrukcjach drewnianych,
• kilka większych wykopów interpretowanych jako doły gospodarcze,
• sześć grobów ziemnych bez trumien, datowanych na okres wczesnohistoryczny.

Pod samym murem i w jego sąsiedztwie widoczne są jeszcze starsze ślady – m.in. wcięcia i wykopy z przełomu er, powstałe pod koniec I wieku przed naszą erą lub na początku I wieku po narodzeniu Chrystusa. W praktyce oznacza to, że ten fragment wyspy był wykorzystywany niemal nieprzerwanie od momentu, gdy rzymska administracja zaczęła przekształcać osadę Galów w ważny ośrodek nad Sekwaną.

Strefa pochówków między murami i pałacem

Jednym z najbardziej poruszających elementów badań okazał się zespół jedenastu grobów. To niewielkie, ziemne jamy, w których złożono zmarłych bez bogatego wyposażenia, co sugeruje raczej ludność o przeciętnym statusie społecznym. Położenie pochówków w pobliżu ważnych struktur może wskazywać na mały cmentarz przy wczesnym kościele lub wspólnocie zamieszkującej ten teren.

Dokładne datowanie grobów wymaga analiz antropologicznych i badań materiału kostnego w laboratorium. Naukowcy będą starali się ustalić m.in. wiek, płeć i ewentualne choroby osób pochowanych przy obecnym pałacu sądowym. To pozwoli lepiej zrozumieć, kto mieszkał i umierał w tej części wyspy na przestrzeni stuleci.

Średniowieczne kafle z liliami i pałac, którego nie było na mapach

Kolejna warstwa historii odsłoniła się, gdy archeolodzy doszli do poziomów związanych z epoką średniowiecza oraz wczesnej nowożytności. W gruzowiskach i nasypach znaleziono bogaty zbiór kafli posadzkowych z XIII i XIV wieku. To tzw. kafle figuralne, pokryte wyrafinowanymi dekoracjami – motywami zwierzęcymi i słynnymi francuskimi liliami, symbolem władzy królewskiej.

Takie same wzory znane są z dziedzińca w kompleksie pałacowym przy Luwrze, gdzie funkcjonowała królewska rezydencja. Odkrycie podobnych kafli przy obecnym pałacu sądowym mocno potwierdza, że ten rejon Île de la Cité był integralną częścią królewskiego założenia. Co więcej, w trakcie badań udało się zidentyfikować zarys piwnicy lub podziemnego pomieszczenia o średniowiecznej metryce, powiązanego z rezydencją dynastii Kapetyngów. Ten element zabudowy nie figurował w żadnych dotychczas znanych planach historycznych.

Każdy fragment kafla z lilią królewską to nie tylko dekoracja, ale też dowód na to, jak blisko centrum władzy znajdował się dzisiejszy kompleks sądowy.

W wyższych warstwach natrafiono na grube pokłady gruzu, wyraźnie związane z wielkim pożarem z 1776 roku, który zniszczył znaczną część zabudowy. Materiał ten zawierał fragmenty cegieł, dachówek i wypalone drewno – resztki po ogromnej przebudowie, która przekształciła królewską rezydencję w nowoczesny kompleks administracyjno-sądowy.

Druga tura badań i praca nad archiwami

Pierwszy etap prac terenowych dobiegł końca, ale projekt dopiero się rozpędza. Na wiosnę 2026 roku zaplanowano kolejną kampanię wykopaliskową w innym fragmencie tego samego kompleksu. Specjaliści liczą, że uda się uchwycić dalszy ciąg muru z czasów rzymskich oraz kolejne struktury średniowieczne, co pozwoli połączyć znane już elementy w bardziej spójny obraz.

Równolegle z porządkowaniem zabytków w magazynach trwa żmudne porównywanie znalezisk z dawnymi planami, rycinami i dokumentami. Każdy nowy fragment muru czy piwnicy zestawia się z opisami z archiwów miejskich i królewskich. W ten sposób powstaje wirtualny model przekształceń tego zakątka Paryża – od rzymskiej warowni, przez królewską rezydencję, aż po współczesny kompleks sądowy.

Dlaczego znaleziska przy paryskim sądzie interesują także Polaków

Dla osoby patrzącej z zewnątrz może to wyglądać jak lokalna ciekawostka z francuskiej stolicy. W rzeczywistości prace na Île de la Cité pokazują, jak nowoczesne miasta w całej Europie funkcjonują na warstwach dawnych osad – podobnie jak w Krakowie pod Rynkiem Głównym czy w Gdańsku na terenie Głównego Miasta.

Takie badania pozwalają lepiej zrozumieć, jak rozwijały się ośrodki władzy: najpierw militarne, związane z fortyfikacjami, później królewskie i dworskie, a z czasem administracyjne i sądowe. Dla archeologów to także szansa na doskonalenie metod pracy w mocno zurbanizowanej przestrzeni – między instalacjami technicznymi, fundamentami współczesnych budynków i gęstą infrastrukturą.

Przypadek Paryża pokazuje też, jak dużo wiedzy wciąż może kryć się w dobrze znanych miejscach. Pałac sądowy, do którego codziennie wchodzą setki urzędników, prawników i interesantów, leży na konstrukcjach z czasów rzymskich i średniowiecznych, o których jeszcze kilka lat temu nikt nie miał pojęcia.

Co dalej z tym dziedzictwem

Po zakończeniu analiz labolatoryjnych i archiwalnych eksperci najpewniej zaproponują nowe datowania dla wybranych etapów zabudowy wyspy. Część wniosków trafi do publikacji naukowych, część do projektów ekspozycji – czy to w muzeach, czy w formie tablic informacyjnych przy samym gmachu sądu.

Takie odkrycia rodzą także pytania natury praktycznej. Inwestorzy i władze miejskie muszą zdecydować, czy i jak wyeksponować zachowane fragmenty muru, czy da się je wkomponować w nowoczesną zabudowę, a jeżeli nie – jak najlepiej je zabezpieczyć. Każda decyzja wpływa zarówno na harmonogram prac budowlanych, jak i na to, w jaki sposób mieszkańcy oraz turyści będą poznawać historię Paryża.

Dla osób interesujących się dziedzictwem kulturowym to przypomnienie, że rewitalizacje, przebudowy i remonty w centrach miast to nie tylko hałas i utrudnienia, ale także szansa na nową wiedzę o przeszłości. Gdziekolwiek koparka sięga głębiej niż zwykle, tam może czekać kolejna niespodzianka – nawet tuż przed wejściem do gmachu sądu, z którym kojarzymy raczej współczesne procesy, a nie rzymskie fortyfikacje i średniowieczne kafle z liliami.